Bel fıtığı əməliyyatı keçirmiş xəstələrin ən çox verdiyi suallardan biri budur: “Bu fıtıq təkrar olunacaqmı?” Qısaca cavab versək, bəli, bel fıtığı təkrarlana bilər. Lakin bu, qaçılmaz deyil. Təkrarlanmanın niyə baş verdiyini anlamaq, onun qarşısını almağın da ilk addımıdır.

Təkrarlanan bel fıtığı nə deməkdir?

Təkrarlanan bel fıtığı, əvvəllər əməliyyat edilmiş səviyyədə diskin yenidən fıtıqlaşmasıdır. Tibbi dildə buna “rekürren disk herniyası” deyilir. Əməliyyatdan sonrakı ilk sağalma dövründə deyil, adətən həftələr, aylar, hətta illər sonra ortaya çıxır. Əməliyyatdan sonrakı ilk bir neçə həftə ərzində davam edən və ya pisləşən şikayətlər isə fərqli bir vəziyyəti, yəni qeyri-kafi dekompressiyanı və ya cərrahi ağırlaşmanı göstərə bilər və təkrarlanan fıtıqla qarışdırılmamalıdır.

Ədəbiyyatda təkrarlanma faizləri beş ilə on beş arasında bildirilir. Bu nisbət əməliyyat texnikasına, xəstənin həyat tərzinə və diskin struktur vəziyyətinə görə dəyişir.

Bel fıtığı niyə təkrarlanır?

Təkrarlanmanın arxasında tək bir səbəb yoxdur. Çox vaxt bir neçə amil birlikdə rol oynayır.

Diskin struktur xüsusiyyətləri ən mühüm amillərdən biridir. Əməliyyat zamanı fıtıqlaşmış hissə çıxarılır, lakin diskin hamısı götürülmür. Qalan disk toxuması, anulus fibrozus adlanan xarici halqanın zəiflədiyi nöqtədən yenidən bayıra çıxa bilər. Xüsusilə geniş anüler cırılmalar bu riski artırır.

Erkən və həddindən artıq yüklənmə digər kritik səbəbdir. Əməliyyatdan sonrakı ilk altı həftə sağalma baxımından ən həssas dövrdür. Bu müddətdə ağır qaldırma, qəfil əyilmə hərəkətləri və ya uzun müddət oturmaq kimi davranışlar hələ sağalmamış disk toxumasına həddindən artıq təzyiq göstərir. Xəstə özünü yaxşı hiss etsə belə, toxuma səviyyəsində sağalma hələ tamamlanmamışdır.

Biomexaniki pozuntular da nəzərdən qaçırılmamalıdır. Bel nahiyəsində əzələ zəifliyi, omba oynağının məhdudluğu və ya çanaq dibi tarazlığının pozulması kimi problemlər onurğaya düşən yükün bərabər paylanmamasına səbəb olur. Müəyyən bir seqment davamlı olaraq normadan artıq stress altında qalarsa, o səviyyədə yeni fıtıqlaşma qaçılmaz hala gələ bilər.

Piylənmə və metabolik amillər də təkrarlanma riskinə birbaşa təsir edir. Artıq çəki bel onurğasına xroniki yük bindirir. Bundan əlavə, piylənmə ilə əlaqəli aşağı dərəcəli sistemik iltihab disk degenerasiyasını sürətləndirir və toxumanın sağalma qabiliyyətini azaldır.

Siqaret istifadəsi disk sağlamlığı baxımından ciddi təhlükədir. Nikotin disk toxumasını qidalandıran kiçik damarları daraltaraq oksigen və qida maddələrinin daşınmasını azaldır. Bu vəziyyət həm degenerasiyanı sürətləndirir, həm də əməliyyatdan sonrakı sağalmanı ləngidir. Siqaret çəkən xəstələrdə təkrarlanma faizinin nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksək olduğu göstərilmişdir.

Genetik meyillilik son illərdə üzərində daha çox dayanılan mövzudur. Kollagen quruluşunu, disk hidrasiyasını və iltihabi cavabı təsir edən genetik variasiyalar bəzi insanları disk xəstəliyinə daha meyilli edir. Ailəsində erkən yaşda bel fıtığı tarixçəsi olan şəxslərdə təkrarlanma riski daha yüksək ola bilər.

Hansı xəstələr daha çox risk altındadır?

Təkrarlanma riskini artıran xəstə profilini tanımaq həm cərrah, həm də xəstə üçün vacibdir. Qırx yaşından əvvəl əməliyyat olunan xəstələr, disk toxuması hələ aktiv və hərəkətli olduğu üçün daha yüksək təkrarlanma riski daşıyır. Fiziki olaraq ağır işlərdə çalışan şəxslər, əməliyyatdan sonra reabilitasiya proqramına uyğunlaşa bilməyən xəstələr və birdən çox səviyyədə disk degenerasiyası olan insanlar da risk qrupundadır.

Təkrarlanmanın qarşısını almaq üçün nələr edilə bilər?

Təkrarlanan bel fıtığının qarşısını almağın əsasında həyat tərzi dəyişiklikləri və şüurlu hərəkət vərdişləri dayanır.

Tədricən və müntəzəm idman ən təsirli qoruyucu amildir. Əməliyyatdan sonrakı altıncı həftədən başlanan və getdikcə gücləndirilən kor stabilizasiya proqramı bel əzələlərini gücləndirir, onurğanı dəstəkləyir və disk üzərindəki yükü azaldır. Gəzinti, üzgüçülük və pilates bu dövrdə tövsiyə olunan fəaliyyətlər arasındadır.

Düzgün bədən mexanikası gündəlik həyatda şüurlu şəkildə tətbiq edilməlidir. Yerdən bir əşya götürərkən beldən əyilmək əvəzinə dizləri əyərək çömbəlmək, ağır əşyaları bədənə yaxın tutaraq qaldırmaq və uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmaqdan çəkinmək sadə, lakin təsirli tədbirlərdir.

Çəki nəzarəti disk sağlamlığına birbaşa təsir edir. Bədən kütləsi indeksini normal aralıqda saxlamaq, bel onurğasına düşən mexaniki yükü azaltmaqla yanaşı, sistemik iltihabı da nəzarət altında saxlayır.

Siqareti tərk etmək həm əməliyyatdan sonrakı sağalma üçün, həm də uzunmüddətli disk sağlamlığı üçün zəruridir. İdeal olaraq əməliyyatdan əvvəl tərk edilməsi tövsiyə olunur, lakin əməliyyatdan sonra tərk etmək də əhəmiyyətli fayda verir.

Erqonomik tənzimləmələr xüsusilə masa arxasında işləyənlər üçün vacibdir. Bel dəstəyi təmin edən stuldan istifadə etmək, ekranın göz səviyyəsində olmasını təmin etmək və hər qırx beş dəqiqədən bir ayağa qalxıb qısa bir gəzinti etmək onurğa üzərindəki statik yükü azaldır.

Təkrarlanma halında nə edilir?

Fıtıq təkrarlandıqda müalicə yanaşması ilk hücumdan fərqlənmir. İlk növbədə konservativ müalicə sınanır: ağrı idarəetməsi, fizioterapiya və fəaliyyət modifikasiyası. Xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsi cərrahiyyəsiz sağalır.

Lakin irəliləyən nevroloji itki varsa, yəni ayaq düşməsi, sidik kisəsi nəzarətinin pozulması və ya şiddətli və müalicəyə cavab verməyən ağrı söz mövzusudursa, reviziya cərrahiyyəsi lazım ola bilər. Reviziya əməliyyatlarında çapıq toxuması səbəbindən cərrahi texnika daha diqqətlə planlaşdırılmalıdır. Bəzi hallarda stabilizasiya cərrahiyyəsi, yəni füzyon əlavə edilməsi lazım ola bilər.

Nəticə

Bel fıtığının təkrarlanması mümkündür, lakin bu vəziyyət nə qaçılmazdır, nə də tamamilə öncədən görülə bilməyəndir. Risk amillərini bilmək, əməliyyatdan sonrakı reabilitasiyaya əhəmiyyət vermək və həyat tərzini buna uyğun tənzimləmək təkrarlanma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Əməliyyat son nöqtə deyil, sağalma prosesinin başlanğıcıdır. Bu prosesi necə idarə etməyiniz, nəticəni müəyyən edən ən mühüm amildir.

Sağlam günlər arzulayıram.

Bu yazı ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmışdır. Fərdi müalicə qərarları mütləq mütəxəssis həkim dəyərləndirməsi ilə verilməlidir.