Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin, Sinir və Onurğa Cərrahiyyəsi
Qəbuluma geniş yayılmış bədən ağrısı ilə gələn xəstələrimin bir qismi, uzun bir axtarışdan sonra qarşıma çıxır. Əllərində bir neçə MR, bir neçə fərqli şöbədən çıxmış hesabat olur və hamısında eyni cümlə yazılır: «Aydın bir patologiya aşkarlanmadı.»
Bu xəstələrimin bir hissəsində mənzərə onurğaya və ya sinir sıxışmasına bağlı deyil — fibromiyalgiyadır.
Əvvəlcə bir şeyi açıq bildirim: Fibromiyalgiya mənim ixtisas sahəmin deyil, ilk növbədə Fiziki Tibb və Reabilitasiya ilə Revmatologiyanın sahəsidir. Ancaq bir onurğa cərrahı olaraq bu xəstələrlə sıx qarşılaşdığım və çox vaxt «bel fıtığı» zənn edilən bu mənzərənin doğru tanınması həm lüzumsuz müayinələrin, həm də lüzumsuz əməliyyatların qarşısını aldığı üçün, bu yazını yazmaq istədim.
Bu yazıda sizə fibromiyalgiyanın nə olduğundan çox, nəyin işləri pisləşdirdiyini izah edəcəyəm. Çünki klinik təcrübəm bunu göstərir: Bu xəstəlikdə edilən səhvlərdən çəkinmək, çox vaxt yeni bir müalicə əlavə etməkdən daha çox fərq yaradır.
Qısaca: Fibromiyalgiya Nədir?
Fibromiyalgiya, geniş yayılmış əzələ-skelet ağrısı, yorğunluq, yuxu pozğunluğu və diqqəti cəmləmə çətinliyi ilə keçən xroniki bir sindromdur.
Anlaşılması lazım olan əsas məqam budur: Fibromiyalgiyada problem əzələlərdə və ya oynaqlarda bir zədə deyil. Problem, mərkəzi sinir sisteminin ağrı siqnallarını normaldan çox daha güclü qavramasıdır. Bunu xəstələrimə belə izah edirəm: Ağrı sisteminin «səs tənzimləyicisi» həddindən artıq açılıb; normalda heç fərq edilməyəcək bir qıcıq belə ağrı olaraq hiss olunur.
Bu səbəbdən müayinələr adətən normaldır. Və müayinələrin normal olması, ağrınızın həqiqi olmadığı mənasına gəlmir. Bunun altını xüsusilə çəkmək istəyirəm, çünki bu xəstələrin ən çox incidiyi məqam budur.
1. Hərəkətsiz Qalmaq (Ən Sıx və Ən Zərərli Səhv)
Fibromiyalgiyanın ən amansız paradoksu budur: Ağrı sizi hərəkətsizliyə itələyir, hərəkətsizlik isə ağrını artırır.
«Ağrım var, dincəlim» deyə başlayan proses, həftələr ərzində əzələ zəifliyinə, oynaq sərtliyinə, kondisiya itkisinə və daha çox ağrıya çevrilir. Sonra hərəkət etmək daha da çətinləşir və dövrə özünü qidalandırır.
Doğrusu: Müntəzəm, yüngül-orta şiddətli məşq, fibromiyalgiya müalicəsinin ən çox sübut olunmuş dayaqlarından biridir. Gəzinti, üzgüçülük, su içi məşqlər, yoqa və tai-çi kimi yumşaq fəaliyyətlər məsləhət görülür.
2. «Bu gün yaxşıyam» Deyib Özünü Tükətmək
Bu, xəstələrimdə «yaxşı gün — pis gün» dövrəsi dediyim tələdir və son dərəcə yayğındır.
Yaxşı bir gününüz olur. Özünüzü enerjili hiss edirsiniz. Yığılıb qalmış bütün işləri o gün görməyə çalışırsınız: ev təmizliyi, alış-veriş, ziyarətlər… Və ertəsi gün yataqdan qalxa bilmirsiniz. Bu «alovlanma» sizi yenidən hərəkətsizliyə itələyir.
Doğrusu: Pacing yəni «temp idarəetməsi.» Enerjinizi günə və həftəyə balanslı paylayın. Yaxşı bir gündə belə planlaşdırdığınızın bir az altında qalın. Hədəf, zirvələr və çuxurlar deyil, sabit bir xətt yaratmaqdır.
3. Həddindən Artıq Məşq Etmək
Bir əvvəlki maddənin tam əksi də səhvdir. Hərəkət faydalıdır, ancaq «tez sağalma» həvəsi ilə ağır bir proqrama başlamaq çox vaxt ciddi bir alovlanma ilə nəticələnir və xəstə məşqdən tamamilə soyuyur.
Doğrusu: Çox yavaş başlayın — bəzən gündə 5 dəqiqəlik bir gəzinti belə kifayət edən bir başlanğıcdır. Müddəti və şiddəti həftələr ərzində, çox mərhələli artırın. Bir fizioterapevtin nəzarətində başlamaq ən yaxşısıdır.
4. Yuxu Rejimini Ehmal Etmək
Fibromiyalgiyada yuxu, könüllü bir mövzu deyil; müalicənin mərkəzindədir. Keyfiyyətsiz yuxu ağrını artırır, artan ağrı yuxunu pozur. Bu, xəstəliyin ən güclü qapalı dövrələrindən biridir.
Edilməməli olanlar: Nizamsız yatma-qalxma saatları, yataqda telefon/televizor, axşam gec saatda kofein, gecə gec saatda ağır yemək, gündüz uzun yuxular.
Doğrusu: Hər gün eyni saatda yatıb eyni saatda qalxmaq, qaranlıq və sərin bir otaq, yataq otağını yalnız yuxu üçün istifadə etmək.
5. Stressi İdarə Etmədən Buraxmaq
Stress, fibromiyalgiyanın ən güclü tətikləyicilərindən biridir. Gərgin bir bədəndə əzələlər daim yığılı qalır, yuxu pozulur və ağrı həddi aşağı düşür.
Doğrusu: Nəfəs məşqləri, məqsədyönlü diqqət (mindfulness) çalışmaları, boşalma texnikaları. Koqnitiv davranış terapiyası (KDT), fibromiyalgiyada təsirliliyi göstərilmiş bir yanaşmadır və «psixoloji dəstək almaq» heç bir şəkildə ağrınızın xəyali olduğu mənasına gəlmir.
6. Hər Şeyə «Hə» Demək
Bu, fibromiyalgiya xəstələrində çox sıx gördüyüm bir xüsusiyyətdir. Xəstəlik çöldən görünmədiyi üçün, xəstələrin çoxu özünü sübut etmə və ya məyusluq yaratmama təzyiqi hiss edir və hər istəyə «hə» deyir.
Nəticə: Tükənmə və alovlanma.
Doğrusu: «Xeyr» deməyi öyrənin. Bu bir zəiflik deyil, xəstəlik idarəetməsinin bir hissəsidir. Enerjiniz məhdud bir mənbədir və onu haraya sərf edəcəyinizə siz qərar verməlisiniz.
7. Sosial Həyatdan Tamamilə Çəkilmək
Ağrı və yorğunluq insanı içinə qapanmağa itələyir. Ancaq təcrid, depressiya və narahatlığı dərinləşdirir — bunlar da birbaşa ağrı qavrayışını artırır.
Doğrusu: Sıx və səs-küylü mühitləri məhdudlaşdırmaq məqbuldur, ancaq sosial təması tamamilə kəsməyin. Anlayışlı bir mühitlə qısamüddətli görüşləri davam etdirmək, klinikamda müşahidə etdiyim qədəri ilə nəzərəçarpan fərq yaradır.
8. Siqaret və Həddindən Artıq Alkoqol
Siqaret: Toxuma qidalanmasını pozur, yuxu keyfiyyətini aşağı salır və ağrı qavrayışını artırır. Fibromiyalgiyada tərgidilməsi xüsusilə məsləhət görülür.
Alkoqol: Qısamüddətdə rahatladıcı kimi görünsə də yuxu arxitekturasını pozur — yəni yatırsınız, ancaq dincələ bilmirsiniz. Ayrıca bəzi dərmanlarla qarşılıqlı təsirdə ola bilər.
9. Öz-özünə Sərt Diyetlər Tətbiq Etmək
Bu maddədə diqqətli olmalıyam, çünki internetdə bu mövzuda çox şişirtmə var.
Həqiqət budur: Fibromiyalgiyanı keçirən sübut olunmuş bir diyet yoxdur. Bəzi xəstələr emal olunmuş qidaları, rafinə şəkəri və ya həddindən artıq kofeini azaltdıqda özlərini daha yaxşı hiss etdiklərini bildirir; bu şəxsi bir müşahidədir və dəyərlidir.
Ancaq etməməli olduğunuz: İnternetdə oxuduğunuz üçün öz başınıza sərt, məhdudlaşdırıcı diyetlərə başlamaq. Lüzumsuz məhdudiyyətlər qida çatışmazlığına, çəki itkisinə və yeni problemlərə yol aça bilər. Ayrıca daim «qadağan yemək» siyahısı ilə yaşamaq, öz-özlüyündə bir stress mənbəyidir.
Doğrusu: Balanslı qidalanmaq, həddindən artıq kofeindən çəkinmək və dəyişiklik etmək istəyirsinizsə bunu bir həkim və ya dietoloqla planlaşdırmaq.
10. Həkim Həkim Gəzmək və Lüzumsuz Müayinə Etdirmək
Bu, klinikamda ən çox üzüldüyüm hallardan biridir. Xəstə illərlə şöbə-şöbə gəzir, onlarla müayinə etdirir, hər dəfə «bir şey yoxdur» cavabı alır. Nəticədə həm maddi, həm mənəvi olaraq yıpranır.
Burada xüsusilə bunu vurğulamaq istəyirəm: Fibromiyalgiya xəstələrində onurğa MR-ında tapıntılar çıxa bilər — disk çıxıntısı, duzlaşma kimi. Bunlar çox vaxt yaşın normal izləridir və xəstənin geniş yayılmış ağrısını izah etmir. Bu tapıntılara əsaslanaraq əməliyyat olmaq problemi həll etmir; çünki ağrının mənbəyi orada deyil.
Doğrusu: Diaqnoz qoyulduqdan sonra, sizə uyğun bir müalicə planı quran bir həkimlə müntəzəm və davamlı işləmək. Daim yeni axtarışlar əvəzinə, işə yarayan planı səbirlə davam etdirmək.
11. Dərmanları Öz-özünə İdarə Etmək
Edilməməli olanlar: Yaxşı hiss edəndə dərmanları qəfil kəsmək, pis hiss edəndə dozanı öz başına artırmaq, başqasının istifadə etdiyi dərmanı istifadə etmək, nəzarətsiz və uzunmüddətli ağrıkəsici istifadə etmək.
Xüsusilə bu məqama diqqət çəkmək istəyirəm: Fibromiyalgiya ağrısı, klassik ağrıkəsicilərə məhdud cavab verir; çünki problem toxumada deyil, ağrı qavrayışındadır. Bu səbəbdən dozanı artırmaq adətən işə yaramır, yan təsir riskini artırır.
Doğrusu: Dərman dəyişikliklərini yalnız həkiminizlə edin.
12. «Qəti Həll» Vəd Edən Məhsul və Üsullara Aldanmaq
Xroniki və tam həll edilə bilməyən xəstəliklər, təəssüf ki, sui-istifadəyə açıqdır. «Fibromiyalgiyanı tamamilə bitirən» möcüzə kürlər, bitki qarışıqları və bahalı cihazlar sıx-sıx qarşınıza çıxacaq.
Dürüst cavab: Fibromiyalgiyanı tamamilə aradan qaldırdığı sübut olunmuş bir «qəti həll» yoxdur. Ancaq yaxşı xəbər budur: Doğru bir plan — məşq, yuxu rejimi, stress idarəetməsi, lazım gəldikdə dərman və psixoloji dəstək — ilə xəstələrin önəmli bir qismi əlamətləri nəzərəçarpan şəkildə azalda bilər və yaxşı bir həyat keyfiyyəti sürdürə bilər.
Çəkinməli olduğunuz ən böyük risk: Bu məhsullara güvənib təsirliliyi göstərilmiş müalicəni buraxmaq.
Əlavə Olaraq: Gündəlik Həyatda Diqqət Ediləcəklər
- Uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmayın — nə uzun müddət oturun, nə uzun müddət ayaq üstə durun. Vəziyyət dəyişdirin, fasilə verin.
- Təkrarlanan çətinlik yaradan işlərdən çəkinin — ağır təmizlik, uzun sürən bağ işləri, təkrarlanan əl işləri bir dəfəyə deyil, bölərək edilməlidir.
- Qəfil hava dəyişikliklərində özünüzə imkan tanıyın — bir çox xəstə soyuq və rütubətli havalarda şikayətlərinin artdığını bildirir.
- Ağır yük daşımayın.
- Səs-küylü, izdihamlı və uzun sürən mühitləri məhdudlaşdırın.
Faydalı Bir Məsləhət: Ağrı Gündəliyi Tutun
Fibromiyalgiyada tətikləyicilər şəxsdən şəxsə dəyişir. Sadə bir gündəlik — nə etdiyiniz, nə yediyiniz, necə yatdığınız və ağrı səviyyəniz — bir neçə həftə ərzində sizə xas tətikləyiciləri ortaya çıxarır.
Bu, həm sizin, həm həkiminizin işini asanlaşdırır və müalicəni fərdiləşdirir.
Hansı Əlamətlərdə Mütləq Həkimə Müraciət Edilməlidir?
Fibromiyalgiya diaqnozunuz olsa belə, aşağıdakı hallar yeni bir problemin əlaməti ola bilər və mütləq qiymətləndirilməlidir:
- Qol və ya ayaqda irəliləyən güc itkisi
- Sidik və ya nəcis nəzarətində pozulma (təcili)
- Müəyyən bir sinir xətti boyunca yayılan, kəskin keyimə
- Hərarət, gecə tərləməsi və izah olunmayan çəki itkisi
- Oynaqlarda şişkinlik, qızartı və istilik artması
- Əlamətlərin xarakterinin nəzərəçarpan şəkildə dəyişməsi
- Yeni ortaya çıxan şiddətli baş ağrısı və ya nevroloji tapıntılar
Fibromiyalgiya diaqnozu almış olmaq, başqa bir xəstəliyə tutulmayacağınız mənasına gəlmir. Yeni və fərqli bir şikayəti «yenə fibromiyalgiyadır» deyə ötüşdürməyin.
Tez-tez Verilən Suallar
Aşağıda bu mövzu ilə bağlı ən çox verilən sualları və qısa cavablarını bir araya gətirmişəm. Bu cavablar ümumi məlumatlandırma xarakteri daşıyır; sizə xas vəziyyətdə keçərli olan, sizi müayinə edən həkiminizin verdiyi məlumatdır.
Fibromiyalgiya xəstələrinin etməməli olduqları nələrdir?
Başlıcaları: hərəkətsiz qalmaq, yaxşı günlərdə özünü tükətmək, həddindən artıq məşq, yuxu rejimini ehmal etmək, stressi idarə etməmək, hər şeyə «hə» demək, sosial həyatdan çəkilmək, siqaret və həddindən artıq alkoqol, öz başına sərt diyetlər tətbiq etmək, lüzumsuz müayinə arxasınca qaçmaq, dərmanları öz-özünə idarə etmək və «qəti həll» vəd edən məhsullara yönəlmək.
Fibromiyalgiyada məşq etməliyəm, yoxsa dincəlməliyəm?
Məşq etməlisiniz — bu, müalicənin ən çox sübut olunmuş dayaqlarından biridir. Ancaq yüngül-orta şiddətli və mərhələli olmalıdır. Gəzinti, üzgüçülük, su içi məşqlər və yoqa uyğundur. Uzunmüddətli hərəkətsizlik ağrını və yorğunluğu artırır.
Fibromiyalgiya hansı şöbənin sahəsidir?
İlk növbədə Fiziki Tibb və Reabilitasiya ilə Revmatologiyanın sahəsidir. Müalicə adətən multidissiplinar aparılır; fizioterapevt, psixoloq və lazım gəldikdə dietoloq dəstəyi alına bilər. Beyin və sinir cərrahiyyəsinin buradakı rolu, ağrının onurğa və ya sinir mənşəli olub-olmadığını ayırd etməkdir.
Fibromiyalgiyada hansı qidalardan çəkinməliyəm?
Fibromiyalgiyanı keçirən sübut olunmuş bir diyet yoxdur. Bəzi xəstələr emal olunmuş qidaları, rafinə şəkəri və həddindən artıq kofeini azaldanda rahatladıqlarını bildirir. Ancaq öz başınıza sərt, məhdudlaşdırıcı diyetlərə başlamayın; dəyişiklik etmək istəyirsinizsə bunu bir həkim və ya dietoloqla planlaşdırın.
Fibromiyalgiya ağrısı bel fıtığı ağrısı ilə qarışdırılırmı?
Bəli, sıx-sıx qarışdırılır. Fibromiyalgiya ağrısı geniş yayılmışdır — bədənin bir çox bölgəsində eyni zamanda olur. Bel fıtığı ağrısı isə müəyyən bir sinir xətti boyunca irəliləyir və adətən birtərəflidir. MR-da təsadüfi tapıntılar çıxa bilər; bu tapıntılara əsaslanaraq aparılan əməliyyat, fibromiyalgiya ağrısını keçirmir.
Fibromiyalgiya tamamilə keçirmi?
Tamamilə aradan qalxdığı sübut olunmuş bir müalicə yoxdur; ancaq «remissiya» yəni əlamətlərin çox azaldığı uzun dövrlər mümkündür. Doğru bir plana səbirlə uyan xəstələrin önəmli bir qismi nəzərəçarpan yaxşılaşma yaşayır və yaxşı bir həyat keyfiyyəti sürdürür.
Fibromiyalgiyada psixoloji dəstək almaq, ağrımın xəyali olduğu mənasına gəlirmi?
Qətiyyən xeyr. Fibromiyalgiya ağrısı həqiqidir və ölçülə bilən bir sinir sistemi mexanizminə söykənir. Psixoloji dəstək, xüsusilə koqnitiv davranış terapiyası, ağrı ilə mübarizə bacarıqlarını inkişaf etdirdiyi üçün müalicənin təsirli bir hissəsidir.
Daim müayinə etdirmək niyə zərərlidir?
Çünki həm maddi-mənəvi yıpradır, həm də təsadüfi tapıntılar üzərindən lüzumsuz müalicə və əməliyyat riskini artırır. Diaqnoz qoyulduqdan sonra doğru olan, işə yarayan müalicə planını səbirlə davam etdirmək və yalnız yeni ya da fərqli əlamətlərdə yenidən qiymətləndirilməkdir.
Məsuliyyətdən İmtina (Hüquqi Bildiriş)
Bu yazıda yer alan məlumatlar yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi ilə hazırlanmışdır və heç bir şəkildə həkim müayinəsinin, tibbi diaqnozun və ya müalicənin yerini tutmur. Fibromiyalgiya diaqnozu, müalicə planı, məşq proqramı və dərman istifadəsi şəxsdən şəxsə böyük fərqlər göstərir və yalnız sizi qiymətləndirən bir həkim tərəfindən müəyyən edilə bilər. Dərmanlarınızda öz başınıza dəyişiklik etməyin və məhdudlaşdırıcı diyetlərə həkiminizə ya da bir dietoloqa müraciət etmədən başlamayın. Fibromiyalgiya diaqnozunuz olsa belə; irəliləyən güc itkisi, sidik-nəcis nəzarətinin pozulması, hərarət, izah olunmayan çəki itkisi və ya əlamətlərin xarakterində nəzərəçarpan dəyişiklik kimi hallarda vaxt itirmədən bir həkimə müraciət edin.