Hidrosefaliya Əməliyyatı Nədir, Necə Aparılır?

Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin, Sinir və Onurğa Cərrahiyyəsi

«Beyində su toplanması» — xalq arasında hidrosefaliya belə izah olunur və bu ifadə eşidən hər kəsdə haqlı bir narahatlıq yaradır. Bu diaqnozu alan xəstələrimin və ya körpələrin ailələrinin mənə ilk verdiyi sual demək olar ki, həmişə eynidir: «Əməliyyat şərtdirmi? Başqa yolu yoxdurmu?»

Bu yazıda hidrosefaliya əməliyyatının niyə lazım olduğunu, hansı üsullarla aparıldığını, risklərinin nə olduğunu və əməliyyatdan sonra həyatın necə formalaşdığını açıq bir dillə izah etmək istəyirəm.

Lap əvvəldən önəmli bir həqiqəti paylaşım: Hidrosefaliya, dərmanla və ya gözləməklə keçən bir xəstəlik deyil; ancaq doğru zamanda aparılan bir əməliyyatla son dərəcə uğurla nəzarət altına alına bilər. Müasir üsullarla müalicə olunan xəstələrin böyük qismi normala çox yaxın bir həyat sürür.

Hidrosefaliya Nədir? Qısa Bir Xatırlatma

Beynimiz və onurğa beynimiz, beyin-onurğa mayesi (BOM) adlanan duru bir mayenin içində üzür. Bu maye beyni zərbələrdən qoruyur, qidalandırır və tullantıları təmizləyir.

BOM, beynin içindəki mədəcik (ventrikul) deyilən boşluqlarda istehsal olunur, müəyyən kanallardan keçərək beyin səthinə çatır və oradan qana geri sorulur. Yəni daim istehsal olunan və daim sorulan, tarazlı bir dövran sistemi var.

Hidrosefaliya, bu tarazlığın pozulmasıdır. Üç mexanizmlə baş verə bilər:

• Tıxanma (obstruktiv): Mayenin keçdiyi kanallardan biri tıxanır. Ən sıx səbəblərdən biridir; anadangəlmə darlıq, şiş və ya kista tıxanmaya yol aça bilər.
• Sorulma pozğunluğu: Maye istehsal olunur, ancaq kifayət qədər sorula bilmir. Qanaxma və meningitdən sonra sıx görülür.
• Həddindən artıq istehsal: Nadirdir.

Nəticə eynidir: Maye mədəciklərdə toplanır, boşluqlar genişlənir və beyin toxumasına təzyiq göstərir.

Burada anlaşılması gərəkən kritik məqam budur: Problem «suyun özü» deyil, artan təzyiqdir. Əməliyyatın məqsədi də bu təzyiqi normala qaytarmaqdır.

Əlamətlər: Niyə Əməliyyat Gündəmə Gəlir?

Əlamətlər yaşa görə nəzərəçarpan şəkildə dəyişir.

Körpələrdə

Körpələrdə kəllə sümükləri hələ birləşmədiyi üçün təzyiq başı böyüdərək özünü göstərir:

• Baş çevrəsinin sürətlə böyüməsi (ən önəmli əlamət)
• Əmgəyin qabarıq və gərgin olması
• Baş dərisində qabaran damarlar
• «Batan günəş» əlaməti (gözlərin daim aşağı baxması)
• Narahatlıq, daim ağlama, qidalana bilməmə, qusma
• İnkişaf mərhələlərində geriləmə

Uşaq və Yetkinlərdə

Kəllə qapalı olduğu üçün təzyiq birbaşa beyinə düşür:

• Şiddətli baş ağrısı — xüsusilə səhərlər
• Ürəkbulanma və qusma
• Görmə bulanıqlığı, ikili görmə
• Tarazlıq pozğunluğu, yeriş çətinliyi
• Yuxululuq, şüur bulanıqlığı
• Məktəb və ya iş fəaliyyətində düşüş

Yaşlılarda: Normal Təzyiqli Hidrosefaliya (NTH)

Bu mənzərəni xüsusilə vurğulamaq istəyirəm, çünki çox vaxt qocalığa və ya demensiyaya bağlanıb gözdən qaçırılır. Üç klassik əlaməti var:

1. Yeriş pozğunluğu (ayaqları yerə yapışmış kimi, kiçik addımlarla yerimə) — adətən ilk və ən aydın tapıntı
2. Unutqanlıq və zehni yavaşlama
3. Sidik saxlaya bilməmək

Bu üçlük bir arada görüldükdə NTH ağla gəlməlidir. Çünki demensiyanın əksinə, NTH əməliyyatla düzələ bilən bir mənzərədir. Vaxtında diaqnoz qoyulduqda xəstənin yerişi və zehni funksiyaları nəzərəçarpan şəkildə yaxşılaşa bilər.

Hidrosefaliya Əməliyyatsız Müalicə Edilə Bilərmi?

Dürüst cavab: Xeyr. Hidrosefaliyanın dərmanla qalıcı müalicəsi yoxdur. Bəzi dərmanlar maye istehsalını müvəqqəti azalda bilər; ancaq bu, qəti həll deyil, olsa-olsa qısamüddətli bir körpüdür.

Bunun yeganə istisnası budur: Hidrosefaliyaya bir şiş və ya kista səbəb olursa, həmin kütlənin çıxarılması ilə tıxanma aradan qalxa bilər və hidrosefaliya öz-özünə düzələ bilər.

Bundan başqa müalicə cərrahidir və iki əsas üsul var.

Üsul 1: Şant Əməliyyatı (VP Şant)

Şant Nədir?

Şant, toplanan beyin-onurğa mayesini beyindən götürüb bədənin onu sora biləcəyi başqa bir boşluğa daşıyan nazik, elastik bir boru sistemidir. Təxminən 70-75 ildir tətbiq olunan, üzərində çox araşdırma aparılmış, köklü bir üsuldur.

Üç hissədən ibarətdir:

1. Ventrikul kateteri: Beyin boşluğuna yerləşdirilən uc.
2. Klapan (valf): Sistemin beynidir. Nə qədər mayenin, hansı təzyiqdə keçəcəyini tənzimləyir. Müasir proqramlaşdırıla bilən klapanlar, əməliyyata ehtiyac olmadan çöldən maqnitlə tənzimlənə bilir.
3. Distal kateter: Mayeni daşıyan uzun uc.

Ən Sıx Növü: Ventrikuloperitoneal (VP) Şant

Maye qarın boşluğuna (periton) yönləndirilir və orada bədən tərəfindən sorulur. Ən sıx tətbiq olunan növdür.

Bəzi hallarda qarın uyğun deyilsə, maye ürəyin sağ qulaqcığına (VA şant) və ya ağciyər qişaları arasına (VPL şant) yönləndirilə bilər.

Əməliyyat Necə Aparılır?

Ümumi anesteziya altında aparılır:

1. Başda kiçik bir kəsik edilir və kəllədə bir dəlik (burr hole) açılır.
2. Kateter, görüntüləmə müşayiəti ilə mədəciyə yerləşdirilir.
3. Klapan, qulağın arxasında dərialtına yerləşdirilir.
4. Distal kateter dərialtından keçirilərək qarına çatdırılır.
5. Qarında kiçik bir kəsiklə borunun ucu periton boşluğuna buraxılır.

Əməliyyat adətən bir saat civarında çəkir. Bütün sistem dərinin altındadır; çöldə heç bir hissə görünmür. Körpəlik dövründən sonra çöldən fərq edilməsi demək olar ki, mümkün deyil.

Şantın Üstünlükləri və Çatışmazlıqları

Üstünlükləri: Demək olar ki, hər hidrosefaliya növündə tətbiq oluna bilər, təsiri sürətli və proqnozlaşdırıla biləndir, uzun illərə söykənən bir təcrübə toplusu var.

Çatışmazlıqları: Bədəndə yad bir cisim olur; bu da infeksiya və tıxanma riskini özü ilə gətirir. Xəstə ömür boyu şanta asılı olur və zaman-zaman revizyon (yeniləmə) əməliyyatı lazım gələ bilər.

Üsul 2: ETV (Endoskopik Üçüncü Ventrikulostomiya)

ETV Nədir?

ETV, şant taxmadan hidrosefaliyanı həll etməyi hədəfləyən endoskopik bir üsuldur. Məntiqi çox sadədir: Tıxalı yolu aşmaq üçün yeni bir yol açmaq.

Bunu xəstələrimə belə izah edirəm: Bir su borusu tıxandıqda iki seçiminiz var. Ya borunu keçən yeni bir xətt çəkirsiniz (şant), ya da tıxalı bölgənin dərhal əvvəlinə bir boşaltma dəliyi açır, suyun təbii axına yenidən qoşulmasını təmin edirsiniz (ETV).

Əməliyyat Necə Aparılır?

1. Başda 1-2 sm-lik kiçik bir kəsik və təxminən 8-10 mm-lik bir dəlik açılır.
2. Uc hissəsində kamera və işıq olan endoskop, yan mədəcikdən üçüncü mədəciyə irəlilədilir.
3. Üçüncü mədəciyin dibindəki nazilmiş qişada nəzarətli bir açıqlıq yaradılır.
4. Bu açıqlıq, balon kateterlə bir neçə millimetr genişləndirilir.
5. Maye artıq tıxalı bölgəni atlayaraq təbii sorulma sahələrinə çatır.

Əməliyyat adətən şant əməliyyatından daha qısa çəkir və xəstələr əsasən bir neçə gün ərzində evə buraxılır.

ETV Kimlərə Uyğundur?

Bu, ən kritik sualdır — çünki ETV hər hidrosefaliya xəstəsinə uyğun deyil.

Ən uyğun qrup: Tıxanma tipli (obstruktiv) hidrosefaliyası olan xəstələr. Məsələn, akvedukt darlığı və ya şişə bağlı tıxanma.

Uyğun olmayan və ya uğur şansı aşağı olan qruplar: Sorulma pozğunluğuna bağlı hidrosefaliya və xüsusilə 6 aydan kiçik körpələr. Bu yaş qrupunda ETV-nin tək başına uğur nisbəti nəzərəçarpan şəkildə aşağıdır; bu səbəbdən bəzi mərkəzlərdə ETV-yə xoroid pleksusun koaqulyasiyası əlavə edilərək uğur artırılmağa çalışılır.

ETV-nin Üstünlükləri və Çatışmazlıqları

Üstünlükləri: Bədəndə yad cisim qalmır; şanta bağlı infeksiya, tıxanma və revizyon riskləri aradan qalxır. Uğurlu olduqda xəstə «şantsız» bir həyat sürür.

Çatışmazlıqları: Hər xəstəyə tətbiq edilə bilmir. Açılan dəliyin zamanla bağlanma ehtimalı var; bu halda təkrar ETV və ya şant lazım gələ bilər. Uğursuz olarsa, yenə də şanta ehtiyac duyula bilər.

Şantmı, ETV-mi? Qərar Necə Verilir?

Bu qərarı verərkən bunlara baxırıq:

• Hidrosefaliyanın tipi: Tıxanmamı, sorulma pozğunluğumu?
• Tıxanmanın yeri: ETV üçün uyğun bir anatomiya varmı?
• Xəstənin yaşı: Xüsusilə 6 ay altındakı körpələrdə ETV uğuru aşağıdır.
• Altda yatan səbəb: Qanaxma, infeksiya, şiş?
• Mədəciklərin anatomiyası: Endoskopun təhlükəsiz irəliləyə biləcəyi bir quruluş varmı?

Ümumi yanaşma budur: Uyğun xəstədə ETV ilk tərcihdir; çünki bədəndə yad bir cisim buraxmır. Ancaq ETV-yə uyğun olmayan geniş bir xəstə qrupu var və onlarda şant hələ də ən etibarlı həlldir.

Burada bir şeyi vurğulamaq istəyirəm: Şant «köhnə», ETV «yeni və daha yaxşı» bir üsul deyil. İkisi fərqli problemlərin həllidir. Yanlış xəstəyə tətbiq olunan ETV uğursuz olur və vaxt itkisinə səbəb olur.

Risklər və Ağırlaşmalar

Dürüst olmaq lazımdır: Hər cərrahi müdaxilə kimi bu əməliyyatların da riskləri var.

Hər İki Üsul Üçün Ortaq Risklər

• Qanaxma
• İnfeksiya
• Anesteziyaya bağlı risklər
• Qıcolma tutması

Şanta Xas Risklər

• Şant infeksiyası: Ən ciddi ağırlaşmadır; adətən ilk aylarda görülür. İnfeksiyalaşmış şantın çıxarılıb müalicədən sonra yenisinin taxılması lazımdır.
• Şant tıxanması: Ən sıx görülən problemdir; şant disfunksiyası əlamətləri ilə özünü göstərir və revizyon əməliyyatı tələb edir.
• Həddindən artıq drenaj: Mayenin çox boşalması; baş ağrısı (xüsusilə ayağa qalxanda artan) və nadir hallarda kəllə içində qanaxma edə bilər. Proqramlaşdırıla bilən klapanlar bu riski azaldır.
• Kateterin qırılması, yerindən çıxması: Xüsusilə uşaqlarda böyüməyə bağlı olaraq.
• Qarın bölgəsinə aid problemlər.

ETV-yə Xas Risklər

• Açıqlığın bağlanması (stoma bağlanması): Ən sıx görülən gec ağırlaşmadır; xəstələrin bir qismində görülür və təkrar müdaxilə tələb edə bilər.
• Əməliyyat zamanı qonşu quruluşların zədələnməsi (nadir, ancaq təcrübə tələb edir)
• Hormonal və ya yaddaşla bağlı müvəqqəti problemlər (nadir)
• ETV uğursuz olarsa şanta keçmə ehtiyacı

Əməliyyatdan Sonra: Nəyə Diqqət Etməli?

Xəstəxanada

Xəstə ilk dövrdə yaxından izlənir; şüur vəziyyəti, qusma, baş ağrısı və körpələrdə əmgək izlənir. Nəzarət görüntüləməsi ilə mədəciklərin kiçildiyi və sistemin düzgün işlədiyi təsdiqlənir. Xəstəxanada qalma müddəti üsula və xəstənin vəziyyətinə görə dəyişir.

Evdə: Şant Disfunksiyası Əlamətlərini Bilin

Bu bölmə, şantlı bir xəstənin və ya ailəsinin əzbərləməli olduğu ən önəmli məlumatdır. Aşağıdakı əlamətlər şantın tıxanmış və ya infeksiyalaşmış ola biləcəyini göstərir və vaxt itirmədən ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət edilməlidir:

Körpələrdə:

• Əmgəyin qabarması və gərginləşməsi
• Baş çevrəsinin yenidən sürətlə böyüməsi
• Daimi narahatlıq, qidalanmaqdan imtina
• Qusma, yuxululuq, «batan günəş» baxışı

Uşaq və yetkinlərdə:

• Getdikcə artan baş ağrısı, xüsusilə səhərlər
• Ürəkbulanma və fəvvarə tərzində qusma
• Yuxululuq, şüur bulanıqlığı
• Görmə pozğunluğu, ikili görmə
• Tarazlıq pozğunluğu, yeriş çətinliyi
• Şəxsiyyət və davranış dəyişikliyi
• Hərarət və şant xətti boyunca qızartı, şişkinlik (infeksiya əlaməti)
• İlk dəfə ortaya çıxan qıcolma tutması

Bu əlamətlərdə gözləməyin. Şant disfunksiyası, vaxtında müdaxilə edildikdə asanlıqla həll olunur; gecikdikdə isə ciddi nəticələr doğura bilər.

Şantla Yaşamaq: Gündəlik Həyat Necə Təsirlənir?

Bu, ailələrin ən çox maraqlandığı mövzudur və adətən gözləniləndən çox daha rahatladıcı bir cavabı var.

Şantlı xəstələr məktəbə gedə, işləyə, səyahət edə, evlənib uşaq sahibi ola bilər. Sistem tamamilə dərinin altındadır və çöldən görünmür.

Bir neçə praktik məqam:

• İdman: Üzgüçülük, gəzinti, qaçış kimi fəaliyyətlər adətən sərbəstdir. Boks, döyüş idman növləri və başa zərbə riski yüksək təmas idmanları məsləhət görülmür.
• Hava limanı və MR: Proqramlaşdırıla bilən klapanı olan xəstələrdə MR çəkilişi klapan tənzimləməsini poza bilər; MR-dan sonra klapanın yoxlanılması və lazım gəldikdə yenidən tənzimlənməsi lazımdır. Bu səbəbdən görüntüləmədən əvvəl mütləq şantınız olduğunu bildirin.
• Kart daşıyın: Şant tipinizi, klapan tənzimləmənizi və əməliyyat tarixinizi göstərən bir məlumat kartı daşımağınızı məsləhət görürəm. Təcili bir vəziyyətdə çox işə yarayır.
• Müntəzəm nəzarət: Şikayətiniz olmasa belə həkiminizin məsləhət gördüyü aralıqlarla nəzarətə gedin.

Tez-tez Verilən Suallar

Aşağıda bu mövzu ilə bağlı ən çox verilən sualları və qısa cavablarını bir araya gətirmişəm. Bu cavablar ümumi məlumatlandırma xarakteri daşıyır; sizə xas vəziyyətdə keçərli olan, sizi və ya yaxınınızı müayinə edən həkimin verdiyi məlumatdır.

Hidrosefaliya əməliyyatı necə aparılır?

İki əsas üsul var. Şant əməliyyatında kəlləyə açılan kiçik bir dəlikdən beyin boşluğuna kateter yerləşdirilir; dərialtından keçən bir boru ilə maye adətən qarın boşluğuna ötürülür. ETV-də isə endoskopla üçüncü mədəciyin dibində bir açıqlıq yaradılır və mayenin tıxalı bölgəni atlaması təmin edilir. Hansının uyğun olduğu hidrosefaliyanın tipinə və xəstənin yaşına görə müəyyən edilir.

Hidrosefaliya əməliyyatsız keçirmi?

Xeyr. Hidrosefaliyanın dərmanla qalıcı müalicəsi yoxdur. Yeganə istisna, hidrosefaliyaya bir şiş və ya kista səbəb olursa, həmin kütlənin çıxarılması ilə mənzərənin düzələ bilməsidir. Bundan başqa müalicə cərrahidir.

Şant əməliyyatı nə qədər çəkir, xəstəxanada nə qədər qalınır?

Şant əməliyyatı adətən bir saat civarında çəkir; ETV isə daha qısadır. Xəstəxanada qalma müddəti üsula, yaşa və xəstənin ümumi vəziyyətinə görə dəyişir; dəqiq müddəti sizi izləyən komanda deyə bilər.

Şant ömür boyu qalırmı, çıxarılırmı?

Əksər xəstədə şant ömür boyu qalır və xəstə şanta asılı hala gəlir. Şant tıxandıqda və ya infeksiyalaşdıqda revizyon (yeniləmə) əməliyyatı lazımdır. Bəzi xəstələrdə, xüsusilə ETV uğurlu olduqda şanta heç ehtiyac qalmaya bilər.

Şantlı xəstə normal bir həyat sürə bilərmi?

Bəli. Şant tamamilə dərinin altındadır, çöldən görünmür. Xəstələr məktəbə gedə, işləyə, səyahət edə, idmanla məşğul ola bilər. Yalnız boks kimi başa zərbə riski yüksək təmas idmanlarından çəkinmək lazımdır.

ETV daha yaxşıdır, yoxsa şant?

Biri digərindən «daha yaxşı» deyil; fərqli vəziyyətlərin həllidirlər. Tıxanma tipli hidrosefaliyada, uyğun xəstədə ETV ilk tərcihdir, çünki bədəndə yad cisim buraxmır. Ancaq sorulma pozğunluğuna bağlı hidrosefaliyada və xüsusilə çox kiçik körpələrdə ETV-nin uğur şansı aşağıdır; bu xəstələrdə şant daha etibarlı bir həlldir.

Şantın tıxandığını necə anlaram?

Getdikcə artan baş ağrısı (xüsusilə səhərlər), ürəkbulanma-qusma, yuxululuq, şüur bulanıqlığı, görmə və tarazlıq problemləri başlıca əlamətlərdir. Körpələrdə əmgəyin qabarması, narahatlıq və qusma diqqət çəkir. Bu əlamətlərdə vaxt itirmədən təcili yardım şöbəsinə müraciət edin.

Hidrosefaliya əməliyyatının riskləri nələrdir?

Qanaxma, infeksiya, qıcolma tutması və anesteziyaya bağlı ümumi risklər hər iki üsul üçün keçərlidir. Şanta xas olaraq infeksiya, tıxanma, həddindən artıq drenaj və kateter problemləri; ETV-yə xas olaraq isə açılan dəliyin bağlanması və qonşu quruluşların zədələnməsi (nadir) sayıla bilər.

Yaşlılarda görülən hidrosefaliya (NTH) əməliyyatla düzəlirmi?

Normal təzyiqli hidrosefaliyada yeriş pozğunluğu, unutqanlıq və sidik saxlaya bilməmək birlikdə görülür. Uyğun xəstələrdə şant əməliyyatı nəzərəçarpan yaxşılaşma təmin edə bilər — xüsusilə yeriş pozğunluğunda. Bu, demensiyadan ayırd edilməli və müalicə edilə bilən bir mənzərədir; bu səbəbdən doğru diaqnoz çox dəyərlidir.

Körpəmə şant taxıldı, böyüdükcə dəyişdirmək lazımdırmı?

Müasir şant sistemlərində distal kateter uzun buraxıldığı üçün çox vaxt böyümə ilə birlikdə avtomatik uzatma lazım gəlmir. Ancaq zamanla tıxanma, qırılma və ya yer dəyişikliyi səbəbi ilə revizyon lazım gələ bilər. Bu səbəbdən müntəzəm izləmə önəmlidir.

Məsuliyyətdən İmtina (Hüquqi Bildiriş)

Bu yazıda yer alan məlumatlar yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi ilə hazırlanmışdır və heç bir şəkildə həkim müayinəsinin, tibbi diaqnozun və ya müalicənin yerini tutmur. Hidrosefaliyanın tipi, əməliyyat qərarı, tətbiq olunacaq üsul (şant və ya ETV), risklər və sağalma prosesi; xəstənin yaşına, hidrosefaliyanın səbəbinə və ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə böyük fərqlər göstərir və yalnız sizi və ya yaxınınızı qiymətləndirən bir həkim komandası tərəfindən müəyyən edilə bilər. Diaqnoz və müalicə ilə bağlı hər cür qərar üçün mütləq mütəxəssis həkimə müraciət edin. Şant disfunksiyasını düşündürən əlamətlər (artan baş ağrısı, qusma, yuxululuq, şüur bulanıqlığı, körpələrdə əmgəyin qabarması, hərarət) varsa, vaxt itirmədən ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət edin.