Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin, Sinir və Onurğa Cərrahiyyəsi
Qəbulumda ən çox yaşadığım səhnələrdən biri budur: Xəstə əlində MR hesabatı ilə içəri girir, üzü gərgindir və hələ oturmamış soruşur: «Həkim, hesabatda ‘lezyon’ yazılıb. Bu xərçəngdir?»
Bu qorxunu hər dəfə başa düşürəm. Çünki «lezyon» sözü qulağa ağır gəlir; internetdə axtardıqda isə qarşınıza çıxan məlumatların bir qismi lüzumsuz yerə qorxuducudur. Halbuki bu söz, tibb dilində çox vaxt zənn edildiyindən daha yumşaq və daha ümumi bir məna daşıyır.
Bu yazıda «lezyon» termininin əslində nə demək olduğunu, hansı növlərinin olduğunu və bir MR hesabatında gördüyünüzdə necə şərh edilməli olduğunu sadə bir dillə izah etmək istəyirəm. Lap əvvəldən ən önəmli cümləni deyim: Lezyon bir diaqnoz deyil; lezyon, şiş demək də deyil.
Lezyon Nədir?
Lezyon, bir toxuma və ya orqanda normaldan fərqli görünən, normal quruluşu pozulmuş hər hansı bir sahəni ifadə edən ümumi bir termindir. Söz latın laesio kökündən gəlir; mənası «zədələnmə, yaralanma»dır.
Diqqət edilməli məqam budur: Bu tərif, səbəbi nə olursa olsun hər cür anormallığı əhatə edir. Yəni bir lezyon:
- Köhnə bir çapıq izi ola bilər,
- Kiçik bir damar tıxanmasının qoyduğu iz ola bilər,
- Bir iltihabın izi ola bilər,
- Bir kista ola bilər,
- Anadangəlmə zərərsiz bir fərqlilik ola bilər,
- Və ya bəli, bir şiş ola bilər.
Bu səbəbdən xəstələrimə bunu deyirəm: «Lezyon» sözü, «burada bir şey var» deməkdir; «bu şey pisdir» demək deyil. Radioloq gördüyü fərqi bitərəf bir dillə hesabata yazır; həmin fərqin nə mənaya gəldiyini müəyyən etmək isə sizi müayinə edən həkimin işidir.
Bir bənzətmə edim: Maşınınızda bir xəbərdarlıq işığı yandıqda, bu işıq mühərrikin xarab olduğunu deyil, «baxılmalı bir şey var» olduğunu bildirir. Səbəb bəzən ciddi bir nasazlıq, çox vaxt isə boş qalmış bir yanacaq qapağıdır. Lezyon da belədir.
Lezyon Şişdirmi, Xərçəngdirmi?
Xeyr. Bu, ən çox düzəltməli olduğum yanlış anlaşılmadır.
- Hər şiş bir lezyondur, ancaq hər lezyon şiş deyil.
- Şişlərin də önəmli bir qismi xoşxassəlidir və xərçəng deyil.
- Beyin MR-larında aşkarlanan lezyonların böyük əksəriyyəti şişlə əlaqəli deyil.
Xüsusilə 40 yaşdan sonra çəkilən beyin MR-larında, heç bir şikayəti olmayan sağlam insanlarda belə kiçik lezyonlar görünə bilər. Bunlar çox vaxt həyatın normal izləridir.
Lezyonlar Necə Təsnif Edilir?
Səbəbinə Görə
- Travmatik: Zərbə, qəza və ya yaralanma sonrası əmələ gələn
- Vaskulyar (damar mənşəli): Damar tıxanması (işemik) və ya qanaxma (hemorragik) mənşəli
- İnfeksion: Mikroblara bağlı (abses kimi)
- İltihabi / demielinizasiya edən: İltihabi proseslərə bağlı (MS lövhələri kimi)
- Neoplastik: Şiş mənşəli — xoş və ya bədxassəli
- Degenerativ: Yaşa bağlı yıpranma ilə əlaqəli
- Anadangəlmə (konqenital): Doğuşdan mövcud olan
Davranışına Görə
- Benign (xoşxassəli): Yavaş böyüyür, yayılmır
- Malign (bədxassəli): Sürətlə böyüyə bilər, ətraf toxumaya yayıla bilər
Quruluşuna Görə
- Solid (bərk) lezyon
- Kistik (maye saxlayan) lezyon
- Qarışıq quruluşlu lezyon
Yerinə və Sayına Görə
- Fokal: Tək bir nöqtədə, məhdud
- Diffuz: Yayğın
- Solitar (tək) / Multipl (çoxsaylı)
Beyində Ən Sıx Görülən Lezyonlar
Qeyri-spesifik Ağ Maddə Lezyonları (İşemik Qliotik Ocaqlar)
MR hesabatlarında ən çox rastlaşdığımız ifadə budur və ən çox panikaya səbəb olan da odur. Halbuki bunlar adətən beynin kiçik damarlarındakı yaşa bağlı dəyişikliklərin qoyduğu izlərdir.
Sıx əlaqəli olduqları hallar: irəli yaş, hipertoniya, diabet, siqaret, yüksək xolesterin və miqren. Hesabatdakı «qeyri-spesifik» sözü tam olaraq bunu deyir: «Bu görüntü müəyyən bir xəstəliyə xas deyil.»
Bu tip kiçik ocaqlar, xüsusilə yalnız baş ağrısı səbəbi ilə MR çəkdirmiş bir şəxsdə, çox vaxt klinik olaraq əhəmiyyətsizdir.
Demielinizasiya Lövhələri
Sinir liflərinin qılafının zədələndiyi sahələrdir; dağınıq skleroz (MS) ağla gələn ilk səbəbdir. Ancaq burada çox önəmli bir xəbərdarlıq etməliyəm: MS diaqnozu yalnız MR-a baxılaraq qoyulmur. Lezyonların forması, yeri, paylanması; xəstənin şikayətləri, müayinə tapıntıları və lazım gəldikdə əlavə testlər birlikdə qiymətləndirilir.
Kütlə Lezyonları
Yer tutan törəmələrdir: şiş, kista və ya abses ola bilər. Bunlar adətən MR-da daha aydın bir kütlə görünüşü verir, ətraf toxumanı itələyə bilər (kütlə effekti) və ətrafında ödem yarada bilər.
Qanaxma və Vaskulyar Lezyonlar
İnsult, travma sonrası qanaxmalar və ya kavernoma kimi damar quruluşu anomaliyaları bu qrupa daxildir.
Onurğada Lezyon Nə Deməkdir?
Onurğa MR-larında «lezyon» ifadəsi adətən bunları təsvir edir: disk quruluşundakı dəyişikliklər, fəqərə sümüyündəki xoşxassəli törəmələr (hemangioma kimi — çox sıx görülür və adətən zərərsizdir), infeksiya ocaqları və ya şiş törəmələri.
Burada da eyni qayda keçərlidir: Hesabatda lezyon yazılması, əməliyyat lazım gələcəyi mənasına gəlmir. Həlledici olan, bu tapıntının sizin şikayətlərinizi və müayinə tapıntılarınızı izah edib-etmədiyidir.
MR Hesabatında Sıx Rast Gəlinən Terminlər
Hesabatınızı oxuyarkən qarşılaşacağınız bəzi sözlərin mənasını bilmək narahatlığı azaldır:
- Hiperintens: Görüntüdə ətrafına nisbətən daha parlaq görünən sahə
- Hipointens: Daha tünd görünən sahə
- Ocaq: Kiçik, məhdud sahə
- Qeyri-spesifik: Müəyyən bir xəstəliyə işarə etməyən
- Millimetrik: Bir neçə millimetr ölçüdə, yəni çox kiçik
- Kontrast tutan (kontrastlanan): Damardan verilən dərmanı tutan lezyon — bu, aktiv bir prosesin (iltihab, şiş kimi) əlaməti ola bilər və daha diqqətlə qiymətləndirilir
- Kütlə effekti: Lezyonun ətrafındakı toxumanı itələməsi
- Ödem: Lezyonun ətrafındakı şişkinlik
- İnsidental: Təsadüfi — başqa səbəbdən çəkilən görüntüləmədə təsadüfən tapılmış
Bir Lezyonun Önəmli Olub-Olmadığını Nə Müəyyən Edir?
Bunu xəstələrimə bir yoxlama siyahısı kimi izah edirəm. Bir lezyonu qiymətləndirərkən bunlara baxırıq:
- Yerləşdiyi yer: Beyin kötüyü və ya hərəkət mərkəzi kimi kritik bölgələr daha çox diqqət tələb edir
- Ölçüsü və ətrafa təsiri: Kütlə effekti varmı, ödem varmı?
- Kontrast tutub-tutmadığı
- Böyümə sürəti: Nəzarət MR-ında dəyişibmi?
- Sayı və paylanması
- Və ən önəmlisi: Xəstənin şikayətləri və müayinə tapıntıları
Budur, bu son bənd hər şeyin mahiyyətidir. Görüntüdəki bir tapıntı, sizin yaşadığınız mənzərəni izah etmirsə, o tapıntı adətən müalicə tələb etmir.
Bu səbəbdən illərdir eyni cümləni təkrarlayıram: Biz görüntünü deyil, xəstəni müalicə edirik.
Lezyon Tapıldıqda Nə Edilir?
Proses adətən belə gedir:
- Ətraflı müayinə və anamnez: Şikayətlərinizlə tapıntı üst-üstə düşürmü?
- Nəzarət MR: Kiçik və şübhəsiz lezyonlarda çox vaxt 3-6 ay sonra nəzarət istənir. Dəyişməyibsə rahatlayırıq.
- Kontrastlı (dərmanlı) MR və ya irəli görüntüləmə: Lazım gəlirsə lezyonun xarakteri araşdırılır.
- Qan analizləri: İnfeksiya və ya iltihabi xəstəlik şübhəsində.
- Biopsiya: Yalnız həqiqətən lazım olduqda və dəqiq diaqnoz üçün.
- Müalicə: Səbəbə görə dəyişir. Bir çox lezyonda müalicə deyil, yalnız izləmə kifayət edir.
Panika Etməyin — Ancaq Etinasız da Qalmayın
Bu yazıda sizə iki mesajı birlikdə vermək istəyirəm, çünki hər ikisi də doğrudur:
Birincisi: MR-da lezyon aşkarlanması panika səbəbi deyil. Bunların böyük qismi zərərsizdir və yalnız izlənir.
İkincisi: Yenə də hesabatı bir siyirtməyə atıb unutmayın. Hər tapıntı, sizi tanıyan bir həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Kiçik bir qrup lezyon önəmlidir və vaxtında ələ alındıqda nəticə çox daha yaxşı olur.
Hansı Əlamətlərdə Vaxt İtirmədən Həkimə Müraciət Edilməlidir?
Aşağıdakı hallar lezyonun qiymətləndirilməsində təcililik tələb edir:
- Daha əvvəl heç olmamış, ilk dəfə ortaya çıxan bir qıcolma tutması
- Qol və ya ayaqda irəliləyən güc itkisi, nitq pozğunluğu, görmə itkisi
- Getdikcə artan, xüsusilə səhərlər şiddətlənən baş ağrısı və buna qoşulan ürəkbulanma-qusma
- Tarazlıq pozğunluğu, yeriyərkən büdrəmə, əllərdə bacarıq itkisi
- Şəxsiyyət dəyişikliyi, yaddaş problemləri, şüur vəziyyətində pisləşmə
- Hərarət və çəki itkisinin müşayiət etdiyi tapıntılar
Qəfil inkişaf edən birtərəfli güc itkisi, ağzın əyilməsi və ya nitq pozğunluğunda dərhal 112-ni zəng edin.
Hansı Şöbəyə Getməliyəm?
- Beyin lezyonları üçün: Nevrologiya və ya Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi
- Onurğa lezyonları üçün: Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi, Ortopediya (onurğa) və ya Fiziki Tibb və Reabilitasiya
- Dəri lezyonları üçün: Dermatologiya
- Digər orqanlarda: Müvafiq ixtisas sahəsi
Beyin və sinir cərrahiyyəsinə müraciət etməyin mütləq əməliyyat mənasına gəlmədiyini bir daha xatırlatmaq istəyirəm; bu şöbələrin ən sıx gördüyü iş, hansı tapıntının izləmə, hansının müalicə tələb etdiyini ayırd etməkdir.
Tez-tez Verilən Suallar
Aşağıda bu mövzu ilə bağlı ən çox verilən sualları və qısa cavablarını bir araya gətirmişəm. Bu cavablar ümumi məlumatlandırma xarakteri daşıyır; sizə xas vəziyyətdə keçərli olan, sizi müayinə edən həkiminizin verdiyi məlumatdır.
Lezyon nədir, nə mənaya gəlir?
Lezyon, bir toxuma və ya orqanda normaldan fərqli görünən, quruluşu pozulmuş hər hansı bir sahəni ifadə edən ümumi bir termindir. Diaqnoz deyil, bir təsvir formasıdır. Səbəbi travmadan infeksiyaya, damar dəyişikliyindən şişə qədər çox müxtəlif ola bilər.
Lezyon xərçəngdirmi?
Xeyr. Hər şiş bir lezyondur, ancaq hər lezyon şiş deyil; şişlərin də önəmli bir qismi xoşxassəlidir. Beyin MR-larında aşkarlanan lezyonların böyük əksəriyyəti şişlə əlaqəli deyil.
Beyində lezyon təhlükəlidirmi?
Hər lezyon təhlükəli deyil. Təhlükə dərəcəsi; lezyonun yerləşdiyi yer, ölçüsü, böyümə sürəti, kontrast tutub-tutmaması, kütlə effekti yaradıb-yaratmaması və ən önəmlisi xəstənin şikayətləri ilə əlaqəsinə görə müəyyən edilir. Kiçik, təsadüfən aşkarlanan lezyonların böyük hissəsi zərərsizdir.
«Qeyri-spesifik ağ maddə lezyonu» nə deməkdir?
Müəyyən bir xəstəliyə xas olmayan, çox vaxt beyindəki kiçik damar dəyişikliklərinə bağlı izlər deməkdir. İrəli yaş, hipertoniya, diabet, siqaret və miqrenlə əlaqəli ola bilər. Xüsusilə yalnız baş ağrısı səbəbi ilə MR çəkdirənlərdə çox vaxt klinik olaraq əhəmiyyətsizdir.
MR-da lezyon görünməsi MS mənasına gəlirmi?
Xeyr. MS diaqnozu yalnız MR görüntüsünə baxılaraq qoyula bilməz. Lezyonların forması, yeri və paylanması; xəstənin şikayətləri, nevroloji müayinə tapıntıları və lazım gəldikdə əlavə testlər bir arada qiymətləndirilərək qərar verilir.
Lezyon öz-özünə keçirmi?
Bəziləri keçir, bəziləri qalır, ancaq zərər vermir, bəziləri isə müalicə tələb edir. Məsələn, infeksiya və ya iltihaba bağlı bir lezyon müalicə ilə geriləyə bildiyi halda, köhnə bir damar tıxanmasının qoyduğu iz qalıcıdır, ancaq adətən problem yaratmır.
Nəzarət MR nə vaxt çəkilir?
Kiçik və şübhəsiz lezyonlarda adətən 3-6 ay sonra nəzarət məsləhət görülür. Bu müddətdə lezyon böyüməyibsə, sayı artmayıbsa və kontrast tutmursa, təhlükəli olmadığı istiqamətində güclü bir məlumat əldə edilmiş olur. Dəqiq aralığı həkiminiz müəyyən edir.
Hesabatda lezyon yazılıb, ancaq heç bir şikayətim yoxdur, nə etməliyəm?
Bu, kifayət qədər sıx rast gəlinən bir haldır və «insidental (təsadüfi) tapıntı» adlanır. Panika etməyinizə ehtiyac yoxdur; ancaq hesabatı bir həkimə göstərməlisiniz. Çox vaxt nəticə «izləmə kifayətdir» olacaq.
Məsuliyyətdən İmtina (Hüquqi Bildiriş)
Bu yazıda yer alan məlumatlar yalnız ümumi məlumatlandırma və termin izahı məqsədi ilə hazırlanmışdır və heç bir şəkildə həkim müayinəsinin, tibbi diaqnozun və ya müalicənin yerini tutmur. Bir görüntüləmə hesabatında keçən «lezyon» ifadəsinin sizin vəziyyətinizdəki mənası; lezyonun növünə, yerinə, ölçüsünə, şikayətlərinizə və ümumi sağlamlıq vəziyyətinizə görə böyük fərqlər göstərir və yalnız sizi qiymətləndirən bir həkim tərəfindən şərh edilə bilər. Bu yazı, öz MR hesabatınızı öz başınıza şərh etməyiniz üçün bir bələdçi deyil. Diaqnoz və müalicə ilə bağlı hər cür qərar üçün mütləq mütəxəssis həkimə müraciət edin. Yuxarıda qeyd olunan təcili əlamətlər varsa, vaxt itirmədən ən yaxın səhiyyə müəssisəsinə müraciət edin.