Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin, Sinir və Onurğa Cərrahiyyəsi
MR (emar) hesabatınızı əlinizə aldığınızda «protruziya», «ekstruziya» və ya «sekestrasiya» kimi yad və ürküdücü terminlərlə qarşılaşıb narahat olmağınız çox təbiidir. Halbuki bu sözlər əslində mürəkkəb deyil; hər biri yırtığın nə qədər irəlilədiyini, yəni hansı evrədə olduğunu təsvir edir. Bu yazıda disk yırtığının evrələrini ən yüngülündən ən irəlisinə doğru sadə dillə izah edir və «Hansı evrə daha təhlükəlidir?», «Hansı əməliyyat tələb edir?» kimi ən çox verilən suallara cavab verirəm. Lap əvvəldən rahatladıcı bir qeyd düşmək istəyirəm: Bu terminləri hesabatınızda görmək, mütləq ciddi bir problem yaşadığınız mənasına gəlmir.
Yırtıq Evrələrini Bir Pilləkən Kimi Düşünün
Mövzunu anlamaq üçün diskin quruluşunu qısaca xatırlayaq. Onurğalarımız arasında yer alan disklər, xaricində lifli və möhkəm bir halqa (anulus fibrosus), ortasında isə jel qıvamında yumşaq bir nüvə (nucleus pulposus) olan yastıqcıqlardır. Yırtıq, bu quruluşun zamanla yıpranması və diskin yerindən daşması ilə inkişaf edən, mərhələli bir prosesdir.
Xəstələrimə bu prosesi çox vaxt bir pilləkən kimi izah edirəm: Ən alt pillədə diskin yüngülcə xaricə daşması var; yuxarı doğru qalxdıqca dış zar zorlanır, yırtılır və ən üst pillədə diskdən bir parça tamamilə qopa bilir. Bombələşmə, protruziya, ekstruziya və sekestrasiya bu pilləkənin pillələridir.
Disk Yırtığının Evrələri
Bombələşmə (Bulging) — Ən Yüngül Pillə
Bombələşmə, diskin geniş bir sahə boyunca, dış zarı (anulus) yırtılmadan simmetrik şəkildə xaricə doğru qabarmasıdır. Ən yüngül və ən çox rast gəlinən mərhələdir; çox vaxt ciddi bir sinir təzyiqi yaratmır və tez-tez heç bir şikayətə yol açmır. Bu səbəbdən bombələşməni «gerçək bir yırtıq»dan çox, prosesin başlanğıcı olaraq qəbul etmək daha doğrudur. Nitəkim heç bir şikayəti olmayan şəxslərə bel MR-ı çəkildikdə, yarısından çoxunda bir miqdar bombələşmə görülə bilməkdədir.
Protruziya — Gerçək Yırtığın İlk Evrəsi
Protruziyada disk, müəyyən bir nöqtədən daha lokal və belirgin şəkildə xaricə daşır. Dış zar hələ tam olaraq yırtılmamışdır, ancaq çıxıntı belirginləşmişdir. Bu evrə, gerçək bel yırtığının ilk pilləsi olaraq qəbul edilir. Texniki olaraq, daşan hissənin təməli, xaricə çıxan hissəsindən daha genişdir. Protruziya yüngül-orta evrə bir yırtıq olaraq qiymətləndirilir.
Ekstruziya — Dış Zarın Yırtıldığı Evrə
Ekstruziyada dış zar (anulus fibrosus) tamamilə yırtılır və içəridəki jel bənzəri nüvə (nucleus pulposus) bu yırtıqdan onurğa beyni kanalına doğru daşır. Bu evrəni protruziyadan ayıran ən vacib xüsusiyyət budur: Disk maddəsi dış zarı yırtaraq xaricə çıxmışdır, ancaq hələ ana disklə bir bağlantısı var. Adətən daşan parça, özünü diskə bağlayan «boyun» hissəsindən daha böyükdür. Ekstruziya daha irəli bir evrədir və sinirlərə təzyiq etmə ehtimalı daha yüksək olduğundan, klinik olaraq çox vaxt daha belirgin bir mənzərə yaradır.
Sekestrasiya — Qopan Parça
Sekestrasiya, yırtıq pilləkəninin ən üst pilləsidir. Bu evrədə, ekstrude olmuş disk parçası ana diskdən tamamilə qopur və onurğa beyni kanalı içində sərbəst bir parça (sekestre yırtıq) halına gəlir. Qopan bu parça, kanal içində yuxarı və ya aşağı doğru yerini dəyişə bilər. Ən irəli evrə olaraq qəbul edilir və bəzi hallarda cərrahiyyə tələb edə bilər — ancaq, aşağıda izah edəcəyim kimi, hər zaman deyil.
Hansı Evrə Daha Təhlükəlidir? Vacib Bir Yanılğı
Burada çox vacib və tez-tez qarşılaşdığım bir yanılğını düzəltmək istəyirəm: Yırtığın evrəsi, hər zaman şikayətlərin şiddəti ilə düz mütənasib deyil. Yəni «irəli evrə yırtıq = mütləq şiddətli ağrı» tənliyi hər xəstədə keçərli deyil.
Müəyyənedici olan, yırtığın hansı adı daşıdığı deyil, sinir quruluşlarına toxunub-toxunmadığı və nə qədər təzyiq etdiyidir. Dar bir kanalda kiçik bir protruziya belirgin şikayət yaradarkən, geniş bir kanaldakı böyük bir ekstruziya heç bir əlamət verməyə bilər. Bu səbəbdən MR-də görülən bir tapıntı, tək başına deyil, mütləq klinik müayinə ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Unutmayın: Heç bir şikayəti olmayan bir çox sağlam insanın MR-ında da bombələşmə və ya protruziya görülə bilər.
Şaşırdıcı Gerçək: Böyük Yırtıqlar Daha Çox Kiçilə Bilər
Xəstələrimi ən çox rahatladan məlumatlardan biri də budur: Qulağa daha ürküdücü gəlsə də, diskdən tamamilə qopmuş (sekestrasiya) və ya belirgin şəkildə xaricə daşmış ama hələ bağlı olan (ekstruziya) böyük yırtıqların, bombələşmə şəklindəki daha yüngül yırtıqlara nisbətən öz-özünə geriləmə (kiçilmə) meyli çox vaxt daha yüksəkdir.
Bunun səbəbi budur: Xaricə daşan disk maddəsi, bədən tərəfindən «yad» olaraq qəbul edilir və bir növ təmizləmə (rezorbsiya) prosesi başladılaraq zamanla əridilir. Bu proses adətən aylar içində baş verir və bədənin yırtığı öz-özünə kiçildə bildiyini göstərən ümidverici bir vəziyyətdir. Yəni MR hesabatınızda «ekstruziya» və ya «sekestrasiya» yazması, çox vaxt düşündüyünüz qədər pis bir xəbər deyil.
Hansı Evrə Əməliyyat Tələb Edir?
Xəstələrin ən çox verdiyi suallardan biri budur və cavabı aydındır: Əməliyyat qərarını yırtığın evrəsi (adı) deyil, xəstənin şikayətləri və nevroloji vəziyyəti müəyyən edir. Yəni «Sekestrasiya var, o halda mütləq əməliyyat olunmalı» kimi bir qayda yoxdur.
Hər evrədə prioritet, əməliyyatsız (konservativ) müalicədir; fizioterapiya və məşq, yırtığın demək olar ki, hər evrəsində təhlükəsiz tətbiq oluna bilər və şikayətləri nəzarət altına ala bilər. Ekstruziya və hətta sekestrasiya hallarının əhəmiyyətli bir hissəsi belə əməliyyatsız düzəlir. Cərrahiyyə adətən; yetərli müddət tətbiq olunan müalicəyə baxmayaraq keçməyən şiddətli ağrılarda, irəliləyən əzələ zəifliyində və ya sidik-nəcis nəzarətinin pozulması kimi təcili hallarda gündəmə gəlir. Müalicə hər zaman şəxsə özəl planlaşdırılır; yaş, klinik tapıntılar, MR nəticələri və həyat tərzi birlikdə qiymətləndirilir.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Yırtığın evrəsini müəyyən etməkdə qızıl standart MR (maqnit rezonans) görüntüləməsidir. MR, diskin quruluşunu, daşmanın dərəcəsini və sinir köklərinə olan təzyiqi ətraflı şəkildə göstərir. Lakin, yuxarıda da vurğuladığım kimi, tək başına bir MR hesabatı müalicə qərarı vermək üçün yetərli deyil. Doğru yanaşma, görüntüləmə tapıntılarını xəstənin anamnezi və nevroloji müayinəsi ilə birlikdə qiymətləndirməkdir.
Tez-tez Verilən Suallar
Aşağıda yırtıq evrələri ilə bağlı ən çox verilən sualları və qısa cavablarını bir araya gətirmişəm. Bu cavablar ümumi məlumatlandırma xarakteri daşıyır; sizə xas vəziyyətdə keçərli olan, sizi müayinə edən həkiminizin verdiyi məlumatdır.
Yırtıq evrələri neçə dənədir?
Disk yırtığı adətən ən yüngülündən ən irəlisinə doğru bombələşmə (bulging), protruziya, ekstruziya və sekestrasiya olaraq təsnif edilir. Bombələşmə çox vaxt yırtıq başlanğıcı qəbul edilərkən, gerçək yırtığın ilk evrəsi protruziyadır.
Protruziya nədir, təhlükəlidir?
Protruziya, diskin dış zarı tam yırtılmadan müəyyən bir nöqtədən xaricə daşmasıdır və gerçək yırtığın ilk, yüngül-orta evrəsidir. Tək başına təhlükəli olmaq məcburiyyətində deyil; vacib olan, sinirə təzyiq edib-etmədiyidir. Çox protruziya əməliyyatsız üsullarla nəzarət altına alınır.
Ekstruziya nə deməkdir?
Ekstruziya, diskin dış zarının tamamilə yırtılması və içəridəki nüvənin onurğa beyni kanalına daşmasıdır; ancaq daşan parça hələ ana diskə bağlıdır. Daha irəli bir evrə olsa da, bu cür böyük yırtıqların zamanla öz-özünə kiçilmə ehtimalı çox vaxt daha yüksəkdir.
Sekestrasiya (sekestre yırtıq) nədir?
Sekestrasiya, yırtıqlaşan disk parçasının ana diskdən tamamilə qopub onurğa beyni kanalı içində sərbəst bir parça halına gəlməsidir. Ən irəli evrədir. Bəzi hallarda cərrahiyyə tələb edə bilər, ancaq şaşırdıcı şəkildə bu parçaların əhəmiyyətli bir hissəsi bədən tərəfindən zamanla əridilə bilər.
Bulging ilə protruziya arasındakı fərq nədir?
Bulging (bombələşmə), diskin geniş bir sahə boyunca simmetrik olaraq xaricə qabarmasıdır və ən yüngül mərhələdir. Protruziya isə diskin daha lokal və belirgin şəkildə, müəyyən bir nöqtədən xaricə daşmasıdır və gerçək yırtığın ilk evrəsi qəbul edilir.
Hansı yırtıq evrəsi əməliyyat tələb edir?
Əməliyyat qərarı evrənin adına deyil, şikayətlərin şiddətinə və nevroloji tapıntılara bağlıdır. İrəli evrə bir yırtıq əməliyyatsız düzələ bilərkən, daha yüngül bir yırtıq müəyyən hallarda cərrahiyyə tələb edə bilər. Müəyyənedici olan, irəliləyən qüvvə itkisi, keçməyən şiddətli ağrı və ya təcili əlamətlərdir.
Ekstruziya öz-özünə keçirmi?
Çox vaxt bəli. Ekstrude olmuş böyük yırtıqların əhəmiyyətli bir hissəsi, bədənin rezorbsiya (əritmə) prosesi sayəsində aylar içində öz-özünə kiçilə bilər. Bu prosesdə uyğun əməliyyatsız müalicə, şikayətlərin nəzarət altına alınmasına kömək edir.
Məsuliyyətdən İmtina (Hüquqi Bildiriş)
Bu yazıda yer alan məlumatlar yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi ilə hazırlanmışdır və heç bir şəkildə həkim müayinəsinin, tibbi diaqnozun və ya müalicənin yerini tutmur. Yırtığın evrəsi, gedişatı və uyğun müalicəsi; sinir təzyiqinin dərəcəsinə, şikayətlərin şiddətinə və şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə xəstədən xəstəyə dəyişir və yalnız sizi qiymətləndirən həkim tərəfindən müəyyən edilə bilər. MR hesabatınızla bağlı narahatlıqlarınız varsa və ya sağlamlığınızla bağlı bir qərar verməzdən əvvəl mütləq mütəxəssis həkimə müraciət edin.