Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin, Sinir və Onurğa Cərrahiyyəsi
Qəbuluma gələn xəstələrimin önəmli bir qismi eyni cümlə ilə söhbətə başlayır: «Həkim, sol əlim keyiyir. İnternetdə baxdım, ürək tutması deyirlər. Çox qorxdum.» Bu qorxunu başa düşürəm; «sol qol» və «ürək tutması» əlaqəsi cəmiyyətdə o qədər yerləşib ki, sol əldəki ən kiçik qarıncalanma belə insanın içinə qurd salır.
Bu yazıda sizə, bir beyin və sinir cərrahı olaraq bu mövzunu mümkün qədər aydın izah etmək istəyirəm. Çünki burada iki cür səhv var və hər ikisi zərərlidir: Birincisi, hər keyiməni ürək tutması sanıb lüzumsuz panika yaşamaq. İkincisi — ki bu daha təhlükəlidir — həqiqi bir ürək tutması əlamətini «sinir sıxışmasıdır» deyə önəmsəməmək.
Əvvəlcə ən önəmli məlumatı verim: Tək başına, günlərdir və ya həftələrdir davam edən barmaq keyiməsi, ürək tutmasının tipik əlaməti deyil. Ancaq bu keyimə qəflətən başlayıbsa və yanında sinə ağrısı, nəfəs darlığı, soyuq tər kimi əlamətlər varsa, vəziyyət tamamilə fərqlidir və vaxt itirilməməlidir.
İndi bu fərqi addım-addım açaq.
Əvvəlcə Təcili Vəziyyət: Dərhal 112-ni Zəng Etməli Olduğunuz Əlamətlər
Yazının qalanını oxumazdan əvvəl bu bölməni oxumanızı xahiş edirəm. Aşağıdakı mənzərələrdən biri varsa, gözləməyin, araşdırmayın, 112-ni zəng edin:
Ürək tutması düşündürən mənzərə:
- Sinənin ortasında təzyiq, sıxılma, ağırlıq və ya «fil oturub» hissi — nəfəs alıb-vermək və ya hərəkətlə dəyişməyən
- Bu hissin çənəyə, boyuna, çiyinə, kürəyə və ya sol qola yayılması
- Soyuq tər, solğunluq
- Nəfəs darlığı
- Ürəkbulanma, qusma, mədə nahiyəsində yanma hissi
- Başgicəllənmə, huşunu itirəcəkmiş kimi olma, qəfil halsızlıq
İnsult (iflic) düşündürən mənzərə:
- Bədənin bir yarısında qəflətən başlayan keyimə və ya güc itkisi
- Ağzın bir tərəfə əyilməsi, üzün bir yarısında sallanma
- Nitq pozğunluğu, söz tapa bilməmək, deyiləni anlaya bilməmək
- Qəfil görmə itkisi, tarazlıq itkisi, çox şiddətli və qəfil baş ağrısı
Bu əlamətlərdə vaxt əzələdir. «Bəlkə keçər» deyə gözləmək, ürəkdə və beyində geri dönüşü olmayan zədəyə yol aça bilər.
Ürək Tutmasındakı Hiss ilə Sinir Keyiməsi Eyni Şeydirmi?
Xeyr və aradakı fərq xəstələrimin çoxunun düşündüyündən daha aydındır.
Ürək mənşəli şikayət adətən «keyimə»dən çox bir ağrı, təzyiq, ağırlıq və ya yayılan narahatlıq hissidir. Sol qolun iç üzündən aşağı doğru yayılır, müəyyən barmaqlarla məhdud deyil, sərhədləri bulanıqdır. Demək olar ki, həmişə başqa əlamətlər müşayiət edir: sinə təzyiqi, nəfəs darlığı, soyuq tər. Fiziki gərginlik zamanı (pilləkən qalxarkən, yeriyərkən) artıb dincələndə azalması tipikdir.
Sinir mənşəli keyimə isə çox daha «xəritəlidir». Müəyyən barmaqlara oturur, qarıncalanma və ya iynələnmə tərzindədir, boyun və ya əl vəziyyəti ilə dəyişir. Adətən günlər-həftələr ərzində yavaş-yavaş inkişaf edir və tək başınadır.
Xəstələrimə bunu belə xülasə edirəm: Sinir problemləri «hansı barmaq» deyə soruşur; ürək problemləri «başqa nə var» deyə soruşur.
Yenə də burada dürüst olmalıyam: Tibdə istisnalar var. Xüsusilə şəkər xəstələrində, yaşlı dövrdəkilərdə və qadınlarda ürək tutması tipik sinə ağrısı olmadan, yalnız halsızlıq, nəfəs darlığı və ya qola vuran qeyri-müəyyən bir narahatlıqla keçə bilər. Bu səbəbdən şübhələndiyinizdə qiymətləndirilmək həmişə ən təhlükəsiz yoldur.
Sol Əl və Barmaq Keyiməsinin Həqiqi Səbəbləri Nələrdir?
Klinikamda sol əl keyiməsi ilə gələn xəstələrin böyük əksəriyyətində səbəb ürək deyil, sinir sistemi mənşəlidir. Ən çox rastlaşdıqlarım:
Karpal Tunel Sindromu
Əl biləyində median sinirin sıxışmasıdır və əl keyiməsinin ən sıx səbəbidir. Tipik olaraq baş barmaq, işarə, orta barmaq və üzük barmağının baş barmaq tərəfini tutur. Ən xarakterik xüsusiyyəti: Gecələr artır, xəstəni yuxudan oyadır və əli silkələyəndə rahatlayır. İrəlilədikdə banka açmaqda çətinlik, əldən əşya salma başlayır.
Kubital Tunel Sindromu (Dirsəkdə Ulnar Sinir Sıxışması)
Dirsəyin iç hissəsində ulnar sinirin sıxışmasıdır. Üzük və çeçələ barmağı tutur. Dirsəyi uzun müddət bükülü saxlamaqla (telefonla danışmaq, dirsəyi masaya dayamaq) artır.
Boyun Fıtığı (Servikal Radikulopatiya)
Boyundakı disk sinir kökünə basdıqda keyimə boyundan çiyinə, qola və barmaqlara yayılır. Hansı barmaqların keyidiyi, hansı səviyyənin təsirləndiyini göstərir. Boyun hərəkəti ilə, öskürüb asqırmaqla artması tipikdir.
Torasik Çıxış Sindromu
Boyun ilə qoltuqaltı arasındakı dar keçiddə damar-sinir paketinin sıxışmasıdır. Qolu yuxarı qaldıranda artan keyimə və zəiflik edir.
Sistemli Səbəblər
- Diabet (şəkər xəstəliyi): Nəzarətsiz şəkər, sinirləri yıpradaraq adətən hər iki əldə və ayaqda simmetrik keyimə edir.
- B12 vitamini çatışmazlığı: Sinir sağlamlığı üçün kritikdir; çatışmazlığı geniş yayılmış keyiməyə yol açır.
- Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, böyrək xəstəlikləri, bəzi dərmanlar.
- Qan dövranı problemləri və Reyno fenomeni: Soyuqda barmaqların rəngi dəyişib keyiyir.
Sadə və Müvəqqəti Səbəblər
Qolun üstündə yatmaq, uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmaq, dar bir çanta qayışı… Bunlarda keyimə dəqiqələr ərzində keçir və narahatlıq tələb etmir.
«Sol Əl» Olması Niyə Bu Qədər Qorxudur?
Çünki ürək tutmasında ağrının ən sıx yansıdığı yer həqiqətən sol qoldur. Bu, doğru bir məlumatdır. Ancaq burada önəmli bir məntiq səhvi edilir:
«Ürək tutmasında sol qola ağrı yayıla bilər» cümləsi, «sol qolu keyiyən hər kəs ürək tutması keçirir» mənasına gəlmir.
Bunu xəstələrimə belə izah edirəm: Qrip olan çox insanın başı ağrıyar; ancaq başı ağrıyan hər kəs qrip deyil. Sol əl keyiməsinin səbəbi, statistik olaraq, əzici əksəriyyətlə sinir mənşəlidir.
Ayrıca bunu da əlavə edim: Ürək tutması sağ qola, çənəyə, kürəyə və ya mədəyə də yansıya bilər. Yəni «sol» olması tək həlledici deyil; əsas həlledici, müşayiətedici əlamətlərdir.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Doğru diaqnoz, doğru sualları verməklə başlayır. Xəstəmi qiymətləndirərkən bunları öyrənməyə çalışıram:
- Keyimə hansı barmaqlardadır? (Bu tək başına çox yol göstərir.)
- Nə vaxt başladı, qəflətənmi, yoxsa yavaşmı inkişaf etdi?
- Nə vaxt artır: gecələrmi, fiziki gərginlik zamanımı, boyun hərəkəti iləmi?
- Müşayiət edən bir şey varmı: sinə təzyiqi, nəfəs darlığı, güc itkisi?
- Şəkər, qalxanabənzər vəzi, qanazlığı kimi bilinən bir xəstəlik varmı?
Ardınca nevroloji müayinə aparılır. Lazım gəldikdə:
- EMG (elektromioqrafiya): Sinirin harada və nə qədər sıxışdığını göstərir; sinir sıxışmalarında ən dəyərli testdir.
- Boyun MR: Fıtıq və ya sinir basısı şübhəsində.
- Qan analizləri: Şəkər, B12, qalxanabənzər vəzinin qiymətləndirilməsi üçün.
- Ürək qiymətləndirməsi (EKQ, kardiologiya konsultasiyası): Şikayət fiziki gərginliklə əlaqəlidirsə, sinə əlamətləri müşayiət edirsə və ya risk amilləri varsa.
Burada önəmli bir məqamı qeyd edim: Şübhə varsa, əvvəlcə ürək istisna edilir. Bir beyin cərrahı olaraq, uyğun gördüyüm xəstələri kardiologiyaya yönləndirməkdən çəkinmirəm. Çünki sinir sıxışması gözləyə bilər; ürək tutması gözləyə bilməz.
Hansı Şöbəyə Getməliyəm?
- Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, soyuq tər varsa və ya keyimə qəflətən başlayıbsa: Birbaşa təcili yardım şöbəsinə — ya da 112.
- Keyimə günlərdir/həftələrdir davam edir, müəyyən barmaqlardadır və tək başınadırsa: Nevrologiya, Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi və ya Fiziki Tibb və Reabilitasiya şöbələrinə müraciət edə bilərsiniz.
- Fiziki gərginliklə ortaya çıxıb dincələndə keçirsə: İlk növbədə Kardiologiya.
- Şəkəriniz varsa və ya ümumi yorğunluq-halsızlıq müşayiət edirsə: Daxili xəstəliklər yaxşı bir başlanğıc nöqtəsidir.
Beyin və sinir cərrahiyyəsinə getməyin mütləq əməliyyat mənasına gəlmədiyini də xatırlatmaq istəyirəm; sinir sıxışmalarının böyük əksəriyyəti əməliyyatsız üsullarla idarə olunur.
Sinir Mənşəli Keyimədə Müalicə
Səbəb sinir sıxışmasıdırsa, müalicə adətən bu mərhələləri izləyir:
- Atel (şin) istifadəsi: Karpal tuneldə gecə bilekliyi çox təsirlidir.
- Aktivlik və erqonomika tənzimləməsi: Biləyi neytral vəziyyətdə saxlamaq, dirsəyi sərt zəminə dayamamaq, ekranı göz səviyyəsinə gətirmək, fasilələr vermək.
- Dərman müalicəsi və lazım gəldikdə lokal inyeksiya.
- Fizioterapiya və sinir sürüşdürmə məşqləri.
- Altda yatan səbəbin müalicəsi: Şəkər nəzarəti, B12 çatışmazlığının aradan qaldırılması, qalxanabənzər vəzi müalicəsi.
- Cərrahiyyə: Yalnız bu üsullar kifayət etmədikdə və ya irəliləyən güc itkisi və əzələ əriməsi varsa gündəmə gəlir.
Bunun altını cızım: Əldə incəlmə (əzələ əriməsi) və ya getdikcə artan güc itkisi varsa, «bir az da gözləyək» deyilməməlidir. Sinir cərrahiyyəsində vaxt, nəticəyə birbaşa təsir edir.
Tez-tez Verilən Suallar
Aşağıda bu mövzu ilə bağlı ən çox verilən sualları və qısa cavablarını bir araya gətirmişəm. Bu cavablar ümumi məlumatlandırma xarakteri daşıyır; sizə xas vəziyyətdə keçərli olan, sizi müayinə edən həkiminizin verdiyi məlumatdır.
Sol əl barmaq keyiməsi ürək tutmasının əlamətidirmi?
Tək başına, uzun müddətdir davam edən və müəyyən barmaqlara oturan keyimə adətən ürək tutmasının əlaməti deyil; ən sıx səbəbi sinir sıxışmalarıdır. Ancaq keyiməyə sinə təzyiqi, nəfəs darlığı, soyuq tər, ürəkbulanma və ya çənəyə-kürəyə yayılan ağrı müşayiət edirsə, bu təcili bir vəziyyətdir və dərhal 112 zəng edilməlidir.
Ürək tutmasındakı qol keyiməsi necə olur?
Ürək mənşəli şikayət adətən aydın bir «keyimə»dən çox, sol qolun iç üzündən aşağı yayılan ağrı, ağırlıq və ya təzyiq hissidir. Müəyyən barmaqlarla məhdud deyil, sərhədləri bulanıqdır və demək olar ki, həmişə sinə əlamətləri müşayiət edir. Fiziki gərginlik zamanı artıb dincəlməklə azalması tipikdir.
Yalnız sol əlim keyiyirsə narahat olmalıyam?
Keyimənin sol tərəfdə olması tək başına həlledici deyil; ürək tutması sağ qola, çənəyə, kürəyə və ya mədəyə də yansıya bilər. Əsas həlledici olan, müşayiətedici əlamətlər və keyimənin xarakteridir. Yenə də uzun sürən, təkrarlayan və ya getdikcə artan hər keyimə qiymətləndirilməlidir.
Sol əl barmaq keyiməsinin ən sıx səbəbi nədir?
Klinikamda ən çox rastlaşdığım səbəb karpal tunel sindromudur (biləkdə median sinir sıxışması). Onu dirsəkdə ulnar sinir sıxışması, boyun fıtığı, torasik çıxış sindromu və diabet ilə B12 çatışmazlığı kimi sistemli səbəblər izləyir.
Gecələr artan əl keyiməsi nəyin əlamətidir?
Gecə artan, xəstəni yuxudan oyadan və əli silkələyəndə rahatlayan keyimə, karpal tunel sindromunun ən tipik xüsusiyyətidir. Ürək tutması əlamətləri belə bir «silkələyəndə keçmə» xüsusiyyəti göstərmir.
Boyun fıtığı sol əl keyiməsi edirmi?
Bəli. Boyundakı disk sinir kökünə basdıqda keyimə boyundan çiyinə, qola və barmaqlara yayıla bilər. Hansı barmaqların təsirləndiyi, hansı səviyyənin məsul olduğunu göstərir. Boyun hərəkəti ilə və öskürməklə artması tipikdir.
Əl keyiməsi üçün hansı şöbəyə gedilir?
Sinə əlamətləri müşayiət edirsə, təcili yardım şöbəsinə və ya kardiologiyaya müraciət edilməlidir. Keyimə tək başınadırsa və müəyyən barmaqlardadırsa, Nevrologiya, Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi və ya Fiziki Tibb və Reabilitasiya uyğun şöbələrdir. Şəkər xəstəliyiniz varsa, Daxili xəstəliklər də yaxşı bir başlanğıc nöqtəsidir.
Əl keyiməsi öz-özünə keçirmi?
Yanlış vəziyyətdə yatmaq kimi sadə səbəblərə bağlı keyimələr dəqiqələr ərzində keçir. Ancaq günlərdir davam edən, təkrarlayan və ya getdikcə artan keyimələrin öz-özünə keçməsini gözləmək doğru deyil; altda yatan səbəb müəyyən edilib müalicə olunmalıdır.
Məsuliyyətdən İmtina (Hüquqi Bildiriş)
Bu yazıda yer alan məlumatlar yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi ilə hazırlanmışdır və heç bir şəkildə həkim müayinəsinin, tibbi diaqnozun və ya müalicənin yerini tutmur. Əl və barmaq keyiməsinin səbəbi, uyğun müalicə və lazımi müayinələr şəxsdən şəxsə böyük fərqlər göstərir və yalnız sizi qiymətləndirən bir həkim tərəfindən müəyyən edilə bilər. Bu yazı, ürək tutması və ya insult kimi təcili vəziyyətləri öz başınıza qiymətləndirməyiniz üçün bir bələdçi deyil. Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, soyuq tər, qəflətən başlayan birtərəfli güc itkisi, nitq pozğunluğu və ya üzdə əyilmə kimi əlamətlər varsa, vaxt itirmədən 112-ni zəng edin və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət edin.