Tibbdə bir çox anlayış gündəlik dildə bir məna, klinik praktikada isə çox daha spesifik bir məna daşıyır. Diseksiya da məhz belə bir anlayışdır. Latinca dissecare — “kəsib ayırmaq” — kökündən gələn bu termin tibbdə iki fərqli, lakin bir-biri ilə əlaqəli məna daşıyır: biri cərrahi texnikaya, digəri isə ciddi bir patoloji prosesə aiddir.
Cərrahi Texnika Kimi Diseksiya
Əməliyyat otağında diseksiya, toxumaları onların quruluşunu pozmadan qat-qat bir-birindən ayırma prosesini ifadə edir. Bir cərrahın anevrizma boynuna çatmaq üçün damarları və sinir liflərini bir-bir diqqətlə ayırması, beyin şişini sağlam toxumadan sıyırması və ya onurğa əməliyyatında əzələ təbəqələrindən usulca keçməsi — bunların hamısı diseksiyanın müxtəlif tezahürləridir. Yaxşı diseksiya kesmek deyil, anlamaqdır. Bir strukturu ona zərər vermədən ayıra biləcək qədər yaxşı tanımaqdır. Bu səbəbdən cərrahi diseksiya texniki bir bacarığın çox-çox ötəsindədir — anatomik bilik və toxunma təcrübəsinin birləşdiyi bir sənətdir.
Patoloji Proses Kimi Diseksiya
Diseksiyanın ikinci və çox daha kritik mənası, qanın damar divarının qatları arasına sızması nəticəsində inkişaf edən patoloji prosesi təsvir edir. Bu kontekstdə diseksiya bir xəstəlikdir.
Normal bir damar divarı içəridən xaricə doğru üç əsas qatdan ibarətdir: intima, media və adventisiya. Hər hansı bir səbəbdən intimada bir yırtıq və ya çatlaq əmələ gəldikdə, təzyiqli qan bu açılışdan damar divarının içinə sızır və qatlar arasında irəliləyərək saxta bir lümen — həqiqi damar yolunun yanında ikinci bir kanal — yaradır. Bu prosesin tamamına arterial diseksiya adı verilir.
Hansı Damarlarda Görülür?
Arterial diseksiya vücudun istənilən damarında inkişaf edə bilər; lakin klinik baxımdan ən əhəmiyyətli lokalizasiyalar baş və boyun bölgəsindəki böyük arterlərdir. Karotid arter diseksiyası və vertebral arter diseksiyası, xüsusilə gənc yaşlı xəstələrdə işemik insulun aparıcı səbəbləri arasındadır. İntrakranial diseksiyalar daha nadir görülsə də subaraknoid qanamaya yol aça bildikləri üçün çox daha təhlükəli bir seyir izləyə bilər.
Niyə İnkişaf Edir?
Diseksiyanın tetikleyiciləri geniş bir spektrdə yer alır. Travma ən tez-tez rastlanan səbəbdir: yol qəzası, idman zədəsi, ani boyun hərəkəti və hətta şiddətli öskürək belə diseksiyanı tetikleyə bilər. Fibromusküler displaziya, Marfan sindromu və Ehlers-Danlos sindromu kimi birləşdirici toxuma xəstəlikləri damar divarını struktur cəhətdən zəiflədir və diseksiyaya zəmin hazırlayır. Bəzi hallarda isə heç bir müəyyən edilə bilən səbəb tapılmır — bu tabloya spontan diseksiya adı verilir.
Klinik Tablosu Necədir?
Arterial diseksiya iki fərqli klinik tablo ilə qarşımıza çıxa bilər.
İşemik tabloda saxta lümen genişlənərək həqiqi damar kanalını daraldır və ya tamamilə tıxayır. Bundan əlavə diseksiya nahiyəsində əmələ gələn tromb hissəcikləri beyin damarlarına daşınaraq embolik infarktaya yol aça bilər. Hər iki mexanizm də işemik insult ilə nəticələnir.
Hemorragik tabloda isə diseksiya adventisiyanı da keçərək subaraknoid məkana uzanır və subaraknoid qanama baş verir. Bu ikinci tablo intrakranial diseksiyalarda çox daha tez-tez görülür və dərhal müdaxilə tələb edən təcili bir vəziyyətdir.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Diseksiya diaqnozunda MR anjiyografiya və BT anjiyografiya birinci sıra üsullardır. MR görüntüləmədə damar divarı içindəki qan toplanması — intramural hematom — diseksiyanın ən etibarlı əlamətidir. Rəqəmsal substraksiyon anjiyografiyada isə ikili lümen görünüşü, intimal flep və qeyri-nizami damar kalibrasiyası xarakterik tapıntılar arasında yer alır.
Müalicəsi Necə Planlaşdırılır?
Müalicə yanaşması diseksiyanın lokalizasiyasına, klinik tabloya və xəstənin ümumi vəziyyətinə görə fərdiləşdirilir. İşemik tabloda antikoaqulyant və ya antiplatelet müalicə ön planda yer alır. Hemorragik tabloda isə endovasküler və ya cərrahi müdaxilə zəruri olur. Endovasküler seçimlər arasında flow diverter stent tətbiqi, traplama və rekonstruktiv stentləmə nəzərdən keçirilə bilər. Cərrahi tərəfdə isə traplama və bypass prosedurları uyğun hallarda üstünlük verilir.
Nəticə
Diseksiya həm cərrahi texnika həm də ciddi bir vasküler patoloji olaraq tibbın iki fərqli üzünü əks etdirən çox qatlı bir anlayışdır. Patoloji mənasıyla qiymətləndirildikdə erkən tanı, dəqiq görüntüləmə və fərdiləşdirilmiş müalicə strategiyası uğurlu idarəetmənin vazkeçilmez şərtləridir.
Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Mütəxəssisi, İzmir
İmtina: Bu məqalədəki məlumatlar yalnızca ümumi məlumat məqsədləri üçündür. Şəxsi tibbi məsləhət xarakteri daşımır və bir həkimlə üz-üzə müayinənin yerini tuta bilməz.