Preoperativ hava yolu qiymətləndirilməsi, hər hansı bir anesteziya tətbiqindən əvvəl xəstənin hava yolunun anatomik və fizioloji baxımdan sistematik şəkildə müayinə edilməsidir. Əsas məqsədi olası entübasyon çətinliklərini əvvəlcədən müəyyən etmək, fəsadların qarşısını almaq və təhlükəsiz bir anesteziya planı yaratmaqdır. Anesteziya praktikasında “gözlənilməz çətin hava yolu” ən təhlükəli ssenarilər arasında qəbul edilir; preoperativ qiymətləndirmə bu sürpriz elementini aradan qaldırmağın əsas vasitəsidir.
Niyə bu qədər vacibdir?
Tədqiqatlar, anesteziyayla əlaqəli ölüm və ciddi fəsadların əhəmiyyətli bir hissəsinin uğursuz hava yolu idarəetməsiylə bağlı olduğunu ortaya qoyur. Gözlənilməz çətin hava yolu, “entübe edilə bilmir, oksigenləşdirilə bilmir” (can’t intubate, can’t oxygenate — CICO) kimi həyatı təhdid edən fövqəladə vəziyyətlərə yol aça bilər. Buna görə preoperativ qiymətləndirmə yalnız texniki bir protokol kimi deyil, xəstə təhlükəsizliyinin təməli kimi qəbul edilməlidir.
Qiymətləndirmənin tərkib hissələri
1. Anamnez (Tibbi keçmiş)
Əvvəlki anesteziya təcrübələri: Xəstə əvvəllər anesteziya almışsa, o prosesdə hava yolu idarəetməsində çətinlik yaşanıb-yaşanmadığı sorğulanır. “Çətin entübasyon” qeydi varsa bu məlumat son dərəcə kritikdir.
Ailə anamnezi: Bəzi anatomik xüsusiyyətlər irsidir; ailədə çətin entübasyon tarixi olması risk əlaməti ola bilər.
Mövcud şikayətlər: Xoruldama, yuxu apneyası, disfagiya (udma çətinliyi), səs xırıltısı, boyun hərəkətinin məhdudlaşması və ya çənə ağrısı kimi şikayətlər hava yolu problemlərinə işarə edə bilər.
Sistemik xəstəliklər: Revmatoid artrit (servikal tutulumla), ankilozlaşdırıcı spondilit, akromeqaliya, piylənmə, diabet (limited joint mobility sindromu), tiroid xəstəlikləri və baş-boyun xərçəngləri çətin hava yolu riskini artıran başlıca vəziyyətlərdir.
Əvvəllər aparılmış baş-boyun əməliyyatları və ya şüa terapiyası: Yumşaq toxuma fibrozuna və hərəkət məhdudiyyətinə yol açaraq entübasyonu çətinləşdirə bilər.
2. Fiziki müayinə
Preoperativ hava yolu qiymətləndirilməsinin ən kritik hissəsini təşkil edir. Bir neçə anatomik parametr birlikdə qiymətləndirilir.
Mallampati Təsnifatı
Xəstədən ağzını tam açması və dilini çölə çıxarması xahiş edilir. Görünən quruluşlara görə təsnifat aparılır.
- Sinif I: Yumşaq damaq, uvula, fauces və tonsillər tam görünür. Entübasyon çətinliyi gözlənilmir.
- Sinif II: Yumşaq damaq, uvula və fauces görünür; tonsillər görünmür.
- Sinif III: Yalnız yumşaq damaq və uvula əsası görünür.
- Sinif IV: Yalnız sərt damaq görünür. Çətin entübasyon riski yüksəkdir.
Ağız Açıqlığı (İnterinsisal Məsafə)
Yuxarı və aşağı kəsici dişlər arasındakı məsafədir. Normal dəyər ≥ 3 sm (təxminən 3 barmaq eni) qəbul edilir. 3 sm-dən aşağıda laringoskopiya ciddi şəkildə çətinləşir.
Tiromandibular Məsafə
Baş tam ekstansiyonda ikən çənə ucu ilə tiroid qığırdağın yuxarı sərhədi arasındakı məsafədir. Normal dəyər ≥ 6–6,5 sm-dir. Bu məsafənin qısa olması laringoskopiyada anterior laringeal quruluşların görüntülənməsinin çətin olacağına işarə edir.
Sternomandibular Məsafə
Baş tam ekstansiyonda ikən çənə ucu ilə sternal çərtik arasındakı məsafədir. Normal dəyər ≥ 12,5 sm-dir. Xüsusilə boyun hərəkətliliyinin məhdud olduğu xəstələrdə dəyərlidir.
Boyun Hərəkətliliyi
Baş fleksiyonu və ekstansiyonunun qiymətləndirilməsidir. Normal ekstansiya təxminən 80°-dir. Revmatoid artrit, ankilozlaşdırıcı spondilit və əvvəllər keçirilmiş servikal cərrahiyyə boyun hərəkətliliyini məhdudlaşdıraraq laringoskopiya bucağına mənfi təsir göstərə bilər.
Yuxarı Dodaq Isırma Testi (ULBT)
Xəstədən aşağı kəsici dişləriylə yuxarı dodağını ısırması xahiş edilir.
- Sinif I: Aşağı dişlər yuxarı dodaq selikli qişasını örtür — yaxşı proqnoz.
- Sinif II: Aşağı dişlər yuxarı dodağa çatır, lakin selikli qişanı örə bilmir.
- Sinif III: Aşağı dişlər yuxarı dodağa çata bilmir — çətin entübasyon riski yüksəkdir.
Boyun Çevrəsi və Piylənmə
Boyun çevrəsi ≥ 40 sm olan xəstələrdə çətin hava yolu riski əhəmiyyətli dərəcədə artır. Piylənmiş xəstələrdə bundan əlavə oksigen ehtiyatı azalmışdır; apneyaya dözümlülük müddəti aşağıdır.
Mandibula Quruluşu və Mikroqnatiya
Kiçik və ya geri çəkilmiş çənə (mikroqnatiya və ya retroqnatiya) laringoskopiyada dilin önə itilməsini çətinləşdirir və glottis görünürlüyünü azaldır.
Diş Vəziyyəti
Boş, sınmış və ya çıxıq dişlər laringoskopiya zamanı risk yaradır. Protez dişlər varsa, bunların çıxarılıb-çıxarılmayacağı planlanmalıdır.
3. Proqnostik Xallandırma Sistemləri
Tək bir parametrin kifayət etmədiyi hallarda birləşdirilmiş xallandırma sistemlərindən istifadə edilir.
LEMON Xalı
Çətin hava yolunu proqnozlaşdırmaq üçün hazırlanmış praktiki bir qiymətləndirmə vasitəsidir.
- L — Look externally: Xaricdən baxış; üz travması, qısa boyun, böyük dil, saqqal kimi vizual ipucları.
- E — Evaluate the 3-3-2 rule: Ağız açıqlığı ≥ 3 barmaq, hiyoid-çənə məsafəsi ≥ 3 barmaq, tiroid-ağız dibi məsafəsi ≥ 2 barmaq.
- M — Mallampati: Sinif III və ya IV risk əlamətidir.
- O — Obstruction: Hava yolunda obstruksiya (kütlə, abses, yad cisim).
- N — Neck mobility: Boyun hərəkətliliyinin məhdud olması.
Wilson Risk Xalı
Kilo, baş-boyun hərəkətliliyi, çənə hərəkəti, retroqnatiya və çıxıq dişlər kimi beş parametri qiymətləndirir. Ümumi xal ≥ 2 olarsa çətin entübasyon riski yüksək sayılır.
4. Əlavə Müayinələr
Standart fiziki müayinə kifayət etmədikdə əlavə müayinələr tələb oluna bilər.
Birbaşa və ya dolayı laringoskopiya: Səs xırıltısı, udma çətinliyi və ya hava yolunda kütlə şübhəsi varsa, preoperativ laringoskopiya vokal kord hərəkətlərini və hava yolu anatomiyasını qiymətləndirmək üçün tətbiq edilə bilər.
Boyun rentgenoqrafiyası və BT: Boyun kütlələrində, traxeya deviasiyasında və ya servikal patoloji varlığında görüntüləmə quruluşları aydınlaşdırır.
Yuxu apneyasının qiymətləndirilməsi: STOP-BANG anketi ilə obstruktiv yuxu apneyası taranır. Yüksək riskli xəstələrdə postoperativ dövrdə də hava yolu təhlükəsizliyi planlanmalıdır.
5. Aspirasiya Riskinin Qiymətləndirilməsi
Hava yolu qiymətləndirilməsinin ayrılmaz bir hissəsini təşkil edir.
Yüksək aspirasiya riski daşıyan vəziyyətlər: Son 6–8 saat ərzində yemək yenilməsi (dolu mədə), gastroözofageal reflyuks xəstəliyi, hamiləlik (xüsusilə 2-ci trimesterdən etibarən), piylənmə, diabetik gastroparez, bağırsaq obstruksiyası və təcili cərrahi vəziyyətlər.
Bu xəstələrdə RSI və sürətli hava yolu təhlükəsizliyi planı hazırlanmalıdır.
6. Preoperativ Planlaşdırma və Sənədləşdirmə
Bütün bu qiymətləndirmənin məqsədi konkret bir anesteziya planı yaratmaqdır. Bu plan aşağıdakı suallara cavab verməlidir.
Standart induksiya tətbiq ediləcəkmi, yoxsa modifiyə edilmiş bir yanaşma seçiləcəkmi? Çətin hava yolu gözlənilirsə, oyaq fiberoptik entübasyon planlanacaqmı? Hansı ehtiyat planlar (plan A, plan B, plan C) hazırlanacaq? Çətin hava yolu arabası və avadanlıqları hazırdırmı? İkinci bir anestezioloq və ya KBB cərrahının köməyi lazım ola bilərmi?
Bütün bu məlumatlar anesteziya qeydinə işlənməli və əməliyyat zalı komandası ilə paylaşılmalıdır. “Çətin hava yolu” qeydi gələcəkdə də son dərəcə dəyərli bir məlumaldır və xəstənin bütün tibbi sənədlərində qeyd edilməsi tövsiyə olunur.
Çətin Hava Yolu Alqoritmi
Preoperativ qiymətləndirmə çətin entübasyon ehtimalının yüksək olduğunu üzə çıxardıqda, anestezioloq induksiyaya başlamazdan əvvəl strukturlaşdırılmış bir plana sahib olmalıdır. Amerikan Anesteziologlar Cəmiyyəti (ASA) və Çətin Hava Yolu Cəmiyyəti (DAS) tərəfindən hazırlanmış təlimatlar, oyaq entübasyon strategiyalarından, videolaringoskopiyadan, supraglottik xilasetmə vasitələrindən və fövqəladə cərrahi hava yolu girişinə (krikotirotomiya) qədər uzanan mərhələli alqoritmlər müəyyən edir. Preoperativ qiymətləndirmə bu alqoritmin hansı qolunun izləniləcəyini müəyyən edir — buna görə o, sonradan düşünülmüş bir şey deyil, təhlükəsiz anesteziya yardımının əsl təməlidir.
Bu məzmun yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Bütün klinik qərarlar üçün mütləq müvafiq mütəxəssisə müraciət edin.