Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Hersen-, zenuw- en wervelkolomchirurgie
Een van de meest aangrijpende verhalen die ik in mijn praktijk heb gehoord, is dit:
Een patiënte komt binnen. Ze opent haar mond en laat me haar ontbrekende tanden zien. Daarna zegt ze:
„Dokter, met geen van deze tanden was iets mis. Ze zijn stuk voor stuk getrokken omdat mijn pijn niet overging.”
Helaas is dit geen op zichzelf staand verhaal. En precies daarom bestaat dit artikel.
Ik geef u de belangrijkste zin meteen aan het begin mee:
Niet alle pijn die in een tand wordt gevoeld, komt uit de tand. Een deel komt uit de zenuw die de tand voedt — en dan zal geen enkele ingreep aan de tand de pijn wegnemen.
Dat onderscheid lijkt misschien klein. Maar het kan onnodige wortelkanaalbehandelingen, onnodige extracties en jarenlang doorgaand lijden voorkomen.
Laat me nu uitleggen wat wat is.
Eerst de zenuwkaart leren kennen
De sleutel tot het begrijpen van dit onderwerp is de zenuw die het gevoel van uw gezicht doorgeeft.
De nervus trigeminus (drielingzenuw) is de hoofdzenuw die het gevoel vanuit uw gezicht naar de hersenen brengt. Zijn naam betekent „drieling”, want hij splitst zich in drie takken:
Eerste tak — voorhoofd en het gebied rond het oog
Tweede tak — jukbeen, bovenlip en de bovenste tanden
Derde tak — onderkaak, kin en de onderste tanden
En hier ligt het cruciale punt: het gevoel van uw tanden wordt via de tweede en derde tak van deze zenuw naar de hersenen geleid.
Wat dat betekent: een probleem dat ergens langs deze zenuwbaan ontstaat, kan door de hersenen worden geduid als „kiespijn” — ook al is de tand volkomen gezond.
Laat ik het met een vergelijking uitleggen: is er in de elektrische installatie van uw huis een kabel defect, dan brandt de lamp niet. De lamp vervangen lost het probleem niet op, want het mankement zit niet in de lamp maar in de kabel. Bij neurologische kiespijn is het precies zo: de tand is de lamp, de zenuw is de kabel.
De meest voorkomende oorzaak: trigeminusneuralgie
Dit beeld herkennen is van levensbelang — want het is behandelbaar, en met de juiste behandeling gaat het de meeste patiënten zeer goed.
Wat voor pijn is het?
Mensen die deze pijn ervaren, gebruiken steeds vergelijkbare woorden om haar te beschrijven:
„Als een elektrische schok.”
„Alsof de bliksem inslaat.”
„Alsof er een mes in gaat.”
De kenmerkende eigenschappen zijn:
Ze duurt heel kort. Seconden, hooguit enkele minuten. Dan stopt ze. Daarna komt een nieuwe aanval.
Ze is buitengewoon hevig. Patiënten zeggen doorgaans: „de ergste pijn van mijn leven.”
Ze is eenzijdig. Ze wordt in één gezichtshelft gevoeld, en die kant verandert doorgaans niet.
Ze wordt uitgelokt — en dat is het meest onderscheidende kenmerk.
Uitlokkers: de sterkste aanwijzing voor de diagnose
Ik vraag u dit deel met bijzondere aandacht te lezen, want het kan de diagnose bijna op zichzelf stellen.
Bij trigeminusneuralgie wordt de pijn uitgelokt door zeer lichte prikkels:
- Het gezicht licht aanraken
- Tandenpoetsen
- Scheren
- De wind in gaan — koude lucht is bijna een klassieke uitlokker
- Praten
- Kauwen of slikken
- Make-up opdoen, het gezicht wassen
En hier een veelzeggende waarneming: deze patiënten vermijden vaak één kant van hun gezicht aan te raken. Ze stoppen met scheren, kauwen niet aan die kant, bedekken hun gezicht als ze naar buiten gaan.
Wat ik mijn patiënten zeg: „Als datgene wat uw pijn uitlokt onevenredig zacht is vergeleken met de hevigheid van die pijn — een lichte aanraking, een zuchtje wind — dan komt ze niet uit een tand.”
Hoe onderscheidt ze zich van kiespijn?
Deze tabel is het praktischste hulpmiddel voor het onderscheid:
| Echte kiespijn | Zenuwgerelateerde pijn | |
|---|---|---|
| Karakter | Kloppend, aanhoudend | Als een elektrische schok, als bliksem |
| Duur | Duurt uren | Seconden — dan stopt ze |
| Warm en koud | Duidelijke gevoeligheid | Doorgaans zonder invloed |
| Uitlokker | Eten, warm en koud | Aanraking, wind, praten, scheren |
| ’s Nachts | Kan u wakker maken | Tijdens de slaap doorgaans rustig |
| Plaats | Een bepaalde tand kan worden aangewezen | Straalt uit, „precies waar” is niet te zeggen |
| Tandheelkundige behandeling | Helpt | Helpt niet |
| Tussen de aanvallen | De pijn houdt aan | Er zijn volledig pijnvrije periodes |
De twee waardevolste regels in deze tabel zijn de laatste twee. Want:
Is er een tandheelkundige behandeling uitgevoerd en is er niets aan de pijn veranderd — dan moet de diagnose ter discussie worden gesteld.
Hebt u tussen de aanvallen volledig pijnvrije periodes — dan past dat niet bij het beeld van kiespijn.
Waarom ontstaat ze?
De meest voorkomende oorzaak van trigeminusneuralgie is deze: op de plaats waar de zenuw uit de hersenstam treedt, raakt een bloedvat de zenuw en prikkelt die na verloop van tijd. De isolatie van de zenuw slijt en de zenuw wordt overgevoelig.
U kunt dat vergelijken met een elektriciteitskabel waarvan de isolatie is versleten: bij het minste contact ontstaat een vonk.
Minder vaak kunnen ook een op de zenuw drukkende massa of aandoeningen die de isolatie van de zenuw aantasten een vergelijkbaar beeld geven. Die mogelijkheden hangen samen met de alarmsignalen in het volgende deel.
⚠️ Alarmsignalen: stel niet uit als deze aanwezig zijn
Nu komen we bij het tweede deel van de titel. Dit deel bevat de bevindingen die niet gemist mogen worden.
1. Doofheid en gevoelsverlies — het belangrijkste
Dit punt benadruk ik in het bijzonder.
Bij klassieke trigeminusneuralgie is er geen gevoelsverlies. Er is pijn, maar het gevoel in het gezicht is normaal.
Daarom: is er in uw gezicht, uw lip, uw kin of uw tong doofheid, tinteling of gevoelloosheid — dan wijst dat op een andere situatie en moet het worden onderzocht.
Doofheid kan erop wijzen dat er van buitenaf iets op de zenuw drukt of dat de zenuw beschadigd is.
De regel: Pijn + doofheid = verdere beoordeling nodig.
2. Beginnen op jonge leeftijd
Dit beeld wordt doorgaans op middelbare en hogere leeftijd gezien. Het optreden ervan bij een jong iemand vraagt erom een andere onderliggende oorzaak te onderzoeken.
3. Tweezijdigheid
In het klassieke beeld is de pijn eenzijdig. Het optreden aan beide zijden tegelijk is reden voor verder onderzoek.
4. De pijn wordt aanhoudend
Wanneer ze in plaats van korte aanvallen verandert in een steeds aanhoudender, doffe pijn; of wanneer de pijnvrije periodes tussen de aanvallen zijn verdwenen.
5. Andere begeleidende bevindingen
- Gehoorverlies of oorsuizen
- Zwakte in het gezicht, het oog niet kunnen sluiten
- Dubbelzien
- Slikproblemen
- Evenwichtsstoornissen
- Zwakte of atrofie van de kauwspieren
Deze doen vermoeden dat ook naburige structuren zijn aangedaan.
6. Een voelbare zwelling of zweer in de mond
Is er op de plaats waar de pijn vandaan komt een zichtbare massa, een niet-genezende zweer of een zwelling — dan vraagt dat om een aparte beoordeling.
7. Koorts en zwelling
Zijn er een snel toenemende zwelling en roodheid in het gezicht met koorts, dan wijst dat op een infectie en is het een spoedgeval. Infecties vanuit de tanden kunnen zich snel verspreiden.
❗ Een waarschuwing die levens kan redden: kaakpijn van cardiale oorsprong
Het schrijven van dit deel beschouw ik als de belangrijkste verantwoordelijkheid van dit artikel.
Een hartinfarct gaat niet altijd gepaard met pijn op de borst. Bij sommige patiënten straalt de pijn uit naar de kaak, de onderste tanden, de hals of de arm.
En in de medische literatuur zijn gevallen beschreven van patiënten die tandheelkundig werden behandeld — en zelfs tanden lieten trekken — voor kiespijn van cardiale oorsprong.
Onderscheidende kenmerken
Zijn de volgende kenmerken aanwezig, beschouw deze pijn dan niet als kiespijn:
- De pijn neemt toe bij inspanning — bij traplopen, wandelen, een helling op gaan
- Ze zakt in rust
- Druk of een beklemd gevoel op de borst komt erbij
- Kortademigheid
- Koud zweet
- Misselijkheid
- Uitstraling naar de linkerarm of de rug
- De pijn kan in beide helften van de onderkaak worden gevoeld
- Tandheelkundig onderzoek en röntgenfoto zijn volkomen normaal
⚠️ Bij kaak- of onderkiespijn die toeneemt bij inspanning en gepaard gaat met zweten en kortademigheid: GA NAAR DE SPOEDEISENDE HULP. Bel 112.
Bij mensen met diabetes in het bijzonder kan een hartinfarct verlopen zonder typische pijn op de borst. In die groep telt waakzaamheid nog zwaarder.
Andere oorzaken van neurologische kiespijn
Trigeminusneuralgie is de meest voorkomende oorzaak, maar niet de enige.
Zenuwpijn die na een tandheelkundige ingreep ontstaat
Dit is een belangrijke en weinig bekende situatie.
Soms kan na een tandheelkundige ingreep — met name het trekken van een verstandskies of het plaatsen van een implantaat — de zenuw in dat gebied worden aangedaan en kan er een blijvende pijn ontstaan.
Het typische beeld: de ingreep is genezen, de röntgenfoto is schoon, maar de pijn gaat niet weg. Vaak komen er branderigheid, tintelingen en doofheid bij.
Het cruciale punt: in deze situatie helpt het niet nog een tand te trekken of een nieuwe ingreep uit te voeren — het kan het beeld zelfs verergeren. Dit is een andere aandoening, die een op zenuwpijn gerichte behandeling vraagt.
Pijn die op dezelfde plek doorgaat nadat de tand is getrokken
Bij sommige patiënten houdt op de plek waar de tand is getrokken een aanhoudende, doffe pijn aan — hoewel daar geen tand meer zit.
Het meest kritieke aan dit beeld is: de patiënt zegt dat de pijn aanhoudt, de buurtand wordt ook getrokken, de pijn houdt aan, er wordt nog een tand getrokken… en de keten gaat door.
Houdt de pijn aan in een tand die er niet meer is — dan zit het probleem niet in de tand. Stop de keten.
Bepaalde hoofdpijnvormen
Sommige soorten hoofdpijn kunnen de pijn in de bovenste tanden laten voelen.
Zo kan clusterhoofdpijn zeer hevige pijn rond het oog geven samen met pijn die naar de bovenste tanden uitstraalt. Bij dit beeld zijn er doorgaans aan dezelfde kant roodheid van het oog, tranen en een loopneus.
Ook migraine kan soms in het gezichts- en tandgebied worden gevoeld.
Voorhoofdsholteontsteking
De wortels van de bovenste kiezen grenzen aan de sinusholte. Bij sinusitis kan in die kiezen pijn worden gevoeld.
Een onderscheidende aanwijzing: de pijn neemt toe bij vooroverbuigen, wordt doorgaans in meerdere tanden gevoeld, en gaat gepaard met een verstopte neus en slijm in de keel.
Problemen van het kaakgewricht
Is er pijn vóór het kaakgewricht, een klikgeluid bij het openen van de mond, vermoeidheid van de kaak in de ochtend en een voorgeschiedenis van tandenknarsen ’s nachts — dan kunnen het gewricht en de omliggende spieren de bron van de pijn zijn.
Pijn met een oorsprong in de nek
Dit raakt ook mijn eigen vakgebied. Problemen in het bovenste deel van de nek kunnen pijn uitstralen naar het gezicht en de kaak. Ze hangt doorgaans samen met nekbewegingen, en er is ook spanning in de nek.
Hoe wordt de diagnose gesteld?
De diagnose wordt grotendeels gesteld door naar uw verhaal te luisteren.
Dat verrast patiënten, maar het klopt: het karakter van de pijn, de duur ervan en waardoor ze wordt uitgelokt zijn doorgaans de waardevolste informatie.
Wat bij het onderzoek wordt bekeken
Het gevoel in het gezicht — er wordt in het bijzonder gecontroleerd of er doofheid is. De gezichtsspieren, de oogbewegingen, de kauwspieren en zo nodig het gehoor.
Waarom wordt er beeldvorming gedaan?
Een MRI wordt niet gemaakt om trigeminusneuralgie vast te stellen, maar om te onderzoeken of er een andere oorzaak is. Ze is vooral nodig als een van de hierboven genoemde alarmsignalen aanwezig is.
Ook de reactie op de behandeling is een aanwijzing
Een duidelijke reactie op de medicijnen die bij dit beeld worden gebruikt, is een belangrijke bevinding die de diagnose ondersteunt. Omgekeerd vraagt het volledig uitblijven van een reactie erom de diagnose te heroverwegen.
De rol van de tandarts
Dit wil ik helder zeggen: naar de tandarts gaan is geen tijdverspilling — het is de noodzakelijke eerste stap.
Want echte tandheelkundige problemen komen veel vaker voor en moeten eerst worden uitgesloten. Medische bronnen benadrukken dan ook dat tandartsen in dit traject een cruciale poortwachtersrol vervullen: tandheelkundige oorzaken uitsluiten en de patiënt zo nodig naar de juiste specialist verwijzen.
Het probleem is niet naar de tandarts gaan. Het probleem is dezelfde weg blijven volgen terwijl de pijn niet overgaat.
Behandelmogelijkheden
Het goede nieuws over dit onderwerp: trigeminusneuralgie is een behandelbare aandoening.
Eerst medicatie
De medicijnen die bij dit beeld worden gebruikt, zijn geen gewone pijnstillers. Het zijn medicijnen die de overprikkelbaarheid van de zenuw verminderen.
Een belangrijke noot: gewone pijnstillers werken bij deze pijn doorgaans niet. Dat brengt patiënten op een dwaalspoor — ze denken: „pijnstillers helpen niet, dus het moet iets ernstigs zijn.” In werkelijkheid is de juiste geneesmiddelgroep een andere.
Voor het juiste gebruik van het medicijn:
- De dosis wordt doorgaans langzaam opgebouwd — dat vermindert bijwerkingen
- Stop het niet op eigen houtje
- Treden er bijwerkingen op, meld die dan aan uw arts; verander de dosis niet zelf
Als medicatie niet volstaat: interventionele mogelijkheden
Bij patiënten bij wie medicijnen onvoldoende verlichting geven of vanwege bijwerkingen niet gebruikt kunnen worden, komen interventionele mogelijkheden in beeld.
Microvasculaire decompressie: een ingreep waarbij het vat dat op de zenuw drukt van de zenuw wordt losgemaakt en er een klein kussentje tussen wordt geplaatst. De zenuw wordt niet beschadigd — alleen het contact wordt opgeheven. Bij geschikte patiënten kan dit langdurige verlichting geven.
Radiochirurgie (een stralingsmethode): vereist geen snede; er wordt gebundelde straling gebruikt. Het effect treedt doorgaans niet meteen op, maar in de loop van weken tot maanden.
Percutane methoden: ingrepen waarbij de zenuw met een dunne naald door de huid wordt bereikt. Die kunnen de voorkeur krijgen bij patiënten van wie de algemene toestand een operatie niet toelaat.
Welke methode bij wie past, wordt bepaald aan de hand van uw leeftijd, uw algemene gezondheid, uw MRI-bevindingen en uw voorkeuren. Dat is een beslissing die samen wordt genomen.
Naar welke afdeling moet ik?
Dit is een van de meest gestelde vragen.
De volgorde is:
1. Eerst de tandarts. Tandheelkundige oorzaken moeten worden uitgesloten — dat is de noodzakelijke eerste stap.
2. Is er geen tandheelkundig probleem, of houdt de pijn ondanks behandeling aan: neurologie.
3. Komt interventionele behandeling in beeld: neurochirurgie.
4. Mogelijk ook nodig: KNO bij verdenking op de neusbijholten; kaakchirurgie bij verdenking op het kaakgewricht; pijngeneeskunde voor de pijnbestrijding.
En ik benadruk het nogmaals: bij kaak-/kiespijn die toeneemt bij inspanning en gepaard gaat met zweten en kortademigheid → de spoedeisende hulp.
Het praktischste dat u uit dit artikel meeneemt
Als u één ding uit dit artikel onthoudt, laat het dan dit zijn:
„Ik heb een tandheelkundige behandeling gehad, mijn pijn ging niet weg. Ik heb een tweede gehad, en hij ging nog steeds niet weg.”
Precies op dat punt moet u stoppen en vragen: „Zou het probleem niet in mijn tand maar in mijn zenuw kunnen zitten?”
Die ene vraag kan patiënten jarenlange onnodige ingrepen besparen.
Situaties waarin u zonder tijdverlies naar de spoedeisende hulp moet
Bel 112 of ga naar de spoedeisende hulp:
- Kaak-/kiespijn die toeneemt bij inspanning + beklemming op de borst, kortademigheid, koud zweet, misselijkheid (dit kan een hartinfarct zijn)
- Snel toenemende zwelling en roodheid van het gezicht + hoge koorts (zich verspreidende infectie)
- De mond niet kunnen openen + zwelling + koorts
- Moeite met slikken of ademen
- Plotseling ontstane, zeer hevige hoofdpijn
- Plotselinge spraakstoornis, een scheve mond, krachtverlies in een arm (tekenen van een beroerte)
- Plotseling gezichtsverlies of dubbelzien
Maak zonder uitstel een afspraak
- Doofheid of gevoelsverlies in het gezicht of de mond
- Pijn die helemaal niet verandert ondanks tandheelkundige behandeling
- Elektrische-schokachtige aangezichtspijn die op jonge leeftijd begint
- Tweezijdige aangezichtspijn
- Als gehoorverlies, oorsuizen of zwakte in het gezicht erbij komt
- Pijn die op dezelfde plek doorgaat hoewel de tand is getrokken
- Een niet-genezende zweer of een voelbare zwelling in de mond
Veelgestelde vragen
Hieronder heb ik de meest gestelde vragen over dit onderwerp verzameld, samen met korte antwoorden. Deze antwoorden hebben een algemene informatieve waarde; de informatie die op uw situatie van toepassing is, is die van de arts die u onderzoekt.
Wat betekent neurologische kiespijn?
Het is een situatie waarin de pijn in de tand wordt gevoeld maar niet uit de tand komt. De bron is de nervus trigeminus, die het gevoel naar de tand voert. Daarom wordt de pijn in de tand gevoeld ook al is die gezond — en helpen ingrepen aan de tand niet.
Hoe weet ik of mijn pijn uit de tand of uit de zenuw komt?
De drie meest onderscheidende kenmerken: het karakter van de pijn (als een elektrische schok en seconden durend → zenuw; kloppend en urenlang → tand), de uitlokker (lichte aanraking, wind, scheren, praten → zenuw; warm en koud → tand) en de reactie op tandheelkundige behandeling (helpt die niet, dan moet aan de zenuw worden gedacht).
Ik heb een tandheelkundige behandeling gehad maar mijn pijn ging niet weg, wat nu?
Volg niet dezelfde weg verder. Dit is het duidelijkste teken dat de diagnose opnieuw moet worden beoordeeld. Bespreek het met uw tandarts en vraag om een neurologische beoordeling. Zeker als de pijn ook na een tweede ingreep niet weggaat, stel deze stap dan niet uit.
Op welke alarmsignalen moet ik letten?
Het belangrijkste is doofheid. Bij klassieke trigeminusneuralgie is er geen gevoelsverlies; is er doofheid in uw gezicht, lip of kin, dan moet dat worden onderzocht. De andere: beginnen op jonge leeftijd, tweezijdigheid, een aanhoudend wordende pijn, gehoorverlies, zwakte in het gezicht en dubbelzien.
Kan mijn kaakpijn van mijn hart komen?
Ja — en dit is de meest cruciale waarschuwing in dit artikel. Een hartinfarct gaat niet altijd gepaard met pijn op de borst; de pijn kan uitstralen naar de kaak en de onderste tanden. Neemt de pijn toe bij inspanning, zakt ze in rust en komen zweten, kortademigheid of beklemming op de borst erbij — beschouw haar dan niet als kiespijn, bel 112. Wees extra voorzichtig als u diabetes hebt.
De pijn gaat op dezelfde plek door hoewel de tand is getrokken, kan dat?
Ja, en dit is een situatie die herkend moet worden. Houdt de pijn aan terwijl de tand er niet meer is, dan zit het probleem niet in de tand. Op dat punt helpt nog een extractie niet — het kan het beeld zelfs verergeren. Stop de keten en vraag om een neurologische beoordeling.
Ik heb een verstandskies laten trekken en heb daar branderigheid en doofheid
Dit kan een zenuwpijn zijn die na een tandheelkundige ingreep kan ontstaan. Typisch is de wond genezen en de röntgenfoto schoon, maar houden branderigheid, tintelingen en doofheid aan. In deze situatie is niet een nieuwe tandheelkundige ingreep nodig maar een op zenuwpijn gerichte behandeling. Het moet zonder uitstel worden beoordeeld.
Pijnstillers helpen niet, is dat een slecht teken?
Nee — integendeel, het kan een aanwijzing zijn. Bij deze zenuwgerelateerde pijn werken gewone pijnstillers doorgaans niet. De gebruikte medicijnen behoren tot een andere groep, die de overprikkelbaarheid van de zenuw vermindert. „Pijnstillers helpen niet” betekent dus niet „er is iets ernstigs” — het kan betekenen „de verkeerde geneesmiddelgroep”.
Is naar de tandarts gaan tijdverspilling?
Absoluut niet — het is de noodzakelijke eerste stap. Echte tandheelkundige problemen komen veel vaker voor en moeten eerst worden uitgesloten. De tandarts vervult in dit traject een cruciale rol. Het probleem is niet naar de tandarts gaan, maar dezelfde weg blijven volgen terwijl de pijn niet overgaat.
Naar welke afdeling moet ik?
De volgorde is: eerst de tandarts (tandheelkundige oorzaken moeten worden uitgesloten) → is er geen tandheelkundig probleem of houdt de pijn ondanks behandeling aan, dan neurologie → komt interventionele behandeling in beeld, dan neurochirurgie. Daarnaast kan KNO in beeld komen bij verdenking op de neusbijholten en kaakchirurgie bij verdenking op het kaakgewricht.
Gaat deze pijn over, is er behandeling voor?
Ja, het is een behandelbare aandoening. Bij de meeste patiënten geven passende medicijnen duidelijke verlichting. Volstaat medicatie niet of kan ze vanwege bijwerkingen niet worden gebruikt, dan zijn er interventionele mogelijkheden — het losmaken van het vat dat op de zenuw drukt, stralingsmethoden en ingrepen via de huid. Welke methode bij u past, wordt individueel bepaald.
Wordt mijn gezicht doof als ik word geopereerd?
Dat hangt van de methode af. Bij het losmaken van het vat van de zenuw wordt de zenuw niet beschadigd — alleen het contact wordt opgeheven, dus gevoelsverlies is geen verwachte uitkomst. Bij de andere methoden bestaat er enige kans op een verandering van het gevoel. Dit is een onderwerp dat vóór de operatie beslist besproken moet worden; vraag het uw chirurg ronduit.
Disclaimer (Juridische kennisgeving)
De informatie in dit artikel is uitsluitend voor algemene informatieve doeleinden opgesteld en vervangt op geen enkele wijze een medisch onderzoek, een diagnose of een behandeling. Dit artikel is geen behandeladvies en kan niet dienen als leidraad om zelf de bron van uw pijn vast te stellen. Pijn in het gezichts- en tandgebied heeft veel verschillende oorzaken; de juiste diagnose kan alleen worden gesteld door de arts die u onderzoekt. Ga bij tandklachten eerst naar een tandarts; dit artikel is geen reden om een tandheelkundig onderzoek over te slaan. Begin, stop of wijzig uw medicatie niet op eigen houtje. Kaak- of onderkiespijn die toeneemt bij inspanning en gepaard gaat met zweten, kortademigheid of een beklemd gevoel op de borst kan van cardiale oorsprong zijn; bel in dat geval zonder tijdverlies 112. Ga daarnaast bij situaties als snel toenemende gezichtszwelling met koorts, de mond niet kunnen openen, moeite met slikken of ademen, een plotselinge spraakstoornis of plotseling gezichtsverlies onmiddellijk naar de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp.