Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Hersen-, zenuw- en wervelkolomchirurgie
Als hersen- en zenuwchirurg is er een feit dat ik vaak benadruk: kinderen zijn geen „kleine volwassenen”. Een zich ontwikkelende hersenen, een schedel die nog niet is vergroeid en een zenuwstelsel dat blijft groeien, vereisen een geheel eigen, voor kinderen specifieke aanpak. De pediatrische neurochirurgie is precies het gespecialiseerde vakgebied dat uit juist deze behoefte is ontstaan en zich richt op de ziekten van de hersenen en het zenuwstelsel van kinderen. In dit artikel wil ik in heldere taal uitleggen wat pediatrische neurochirurgie is, met welke ziekten ze zich bezighoudt, waarom ze verschilt van de chirurgie bij volwassenen, en waarop families moeten letten.
Wat is pediatrische neurochirurgie?
De pediatrische neurochirurgie (hersen- en zenuwchirurgie bij kinderen) is een specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose, de opvolging en de chirurgische behandeling van de ziekten van de hersenen, het ruggenmerg, de wervelkolom en het zenuwstelsel van kinderen, vanaf de periode in de baarmoeder tot het einde van de adolescentie — dat wil zeggen, tot een leeftijd van ongeveer 18 jaar. Problemen van het zenuwstelsel die vóór de geboorte, tijdens de geboorte of daarna optreden, vallen binnen het bereik van dit specialisme.
Het hoofddoel van dit vakgebied is ziekten in een zo vroeg mogelijk stadium op te sporen en ervoor te zorgen dat de hersenen en het zenuwstelsel van het kind hun ontwikkeling op een gezonde manier kunnen voortzetten.
Kinderen zijn geen „kleine volwassenen”: het verschil met de neurochirurgie bij volwassenen
Het is belangrijk te begrijpen waarom de pediatrische neurochirurgie een apart specialisme vereist. Want het lichaam van een kind verschilt in veel opzichten van dat van een volwassene:
- De schedel is nog niet volledig vergroeid: bij zuigelingen zijn de gebieden tussen de schedelbeenderen die „fontanellen” (zachte plekken) worden genoemd open, en zijn de naden (botverbindingslijnen) flexibel.
- Het hersenweefsel is in ontwikkeling: bij kinderen is het watergehalte van het hersenweefsel hoger, en heeft de bloed-hersenbarrière andere eigenschappen.
- Het spectrum van ziekten is anders: bij kinderen staan aangeboren anomalieën en kenmerkende tumortypen meer op de voorgrond.
- De neuroplasticiteit (het aanpassingsvermogen van de hersenen) is hoog: met een passende en tijdige interventie heeft het brein van het kind een hoger vermogen dan dat van een volwassene om zichzelf te herstellen en nieuwe verbindingen te leggen. Dit maakt vroege diagnose veel waardevoller.
Vanwege al deze verschillen moeten de chirurgische technieken, de gebruikte instrumenten, de anesthesieprotocollen en de postoperatieve intensieve zorg volledig volgens pediatrische normen worden gepland. Om deze reden is het van groot belang dat kinderen worden beoordeeld door teams die ervaren zijn op dit gebied.
Met welke ziekten houdt de pediatrische neurochirurgie zich bezig?
Het bereik van de pediatrische neurochirurgie is zeer breed, van spoedeisende trauma’s tot complexe aangeboren syndromen. De meest voorkomende situaties zijn:
Hydrocefalie (vochtophoping in de hersenen)
Hydrocefalie, in de volksmond bekend als „vochtophoping in de hersenen”, is de overmatige ophoping van vocht in de hersenkamers (ventrikels) als gevolg van een stoornis in de circulatie van het hersenvocht (liquor). Deze situatie verhoogt de druk in de schedel. Vooral bij kleine zuigelingen kunnen symptomen zoals de snelle groei van de schedelomtrek, braken en, in de latere fase, hoofdpijn en gezichtsstoornissen optreden. Bij de behandeling kan een shunt worden geplaatst die het hersenvocht op een gecontroleerde manier naar de buikholte afvoert, of, in geschikte gevallen, kan met een endoscopische derde ventriculostomie (ETV) een nieuwe weg voor de circulatie van het vocht worden geopend.
Aangeboren (congenitale) anomalieën en spina bifida
Aandoeningen van het zenuwstelsel die bij de geboorte optreden, behoren tot de meest voorkomende onderwerpen van dit vakgebied. Vooraan staat hier de spina bifida (open ruggetje). Bij deze aandoening, bekend als meningocele of myelomeningocele, zijn het ruggenmerg en de zenuwzak vanuit de rug van de baby naar buiten uitgestulpt. In dergelijke gevallen is vaak binnen de eerste uren na de geboorte een ingreep nodig om het infectierisico te elimineren en de zenuwweefsels te beschermen. Het gebruik van foliumzuur tijdens de zwangerschap heeft een belangrijke plaats bij het voorkomen van dergelijke neuralebuisdefecten.
Craniosynostose (schedelvormafwijkingen)
Craniosynostose is een hoofdvormafwijking die ontstaat door de voortijdige sluiting van een of meer van de naden (botverbindingslijnen) in de schedel. De voortijdig gesloten naad kan de groei van de hersenen belemmeren en de druk in de schedel verhogen. Het doel van de chirurgische behandeling is de hoge druk te verlagen, ruimte te maken voor de hersenen om te groeien en, door de schedel te hervormen, mogelijke schade aan de hersenen en de cognitieve ontwikkeling te voorkomen. Het tijdstip van de operatie varieert naargelang het type synostose.
Hersen- en ruggenmergtumoren op kinderleeftijd
Hersentumoren behoren tot de meest voorkomende solide tumoren op kinderleeftijd. Deze tumoren kunnen zowel goedaardig als kwaadaardig zijn en vereisen over het algemeen een chirurgische ingreep. De tumortypen die bij kinderen worden gezien, verschillen aanzienlijk van die bij volwassenen; om deze reden zijn diagnose en behandeling een multidisciplinair proces dat samen met de pediatrische oncologie en de radio-oncologie wordt uitgevoerd.
Cerebrale parese en spasticiteit
Cerebrale parese (CP) is een bij kinderen vaak voorkomende aandoening die ontstaat als gevolg van een beschadiging die zich vóór, tijdens of na de geboorte in de hersenen ontwikkelt. Bij deze kinderen ontwikkelt zich vaak spasticiteit (overmatige spanning in de arm- en beenspieren). In geschikte gevallen kan de neurochirurgie aan dit proces bijdragen met ingrepen zoals een selectieve dorsale rizotomie of een baclofenpomp die erop gericht zijn de spasticiteit te verminderen.
Epilepsiechirurgie en andere aandoeningen
Chirurgie kan ook een optie zijn bij sommige gevallen van epilepsie die niet op medicatie reageren (medicatieresistent). Naast deze vallen ook de Chiari-malformatie (uitzakking van de kleine hersenen), arachnoïdale cysten, het tethered cord-syndroom (vastzittend ruggenmerg), hoofd- en ruggenmergtrauma’s en de bij kinderen geziene vaatziekten (zoals AVM, cavernoom, aneurysma, Moya-Moya) binnen het bereik van de pediatrische neurochirurgie.
Prenatale (vóór de geboorte) diagnose en foetale chirurgie
Een van de zich ontwikkelende en boeiende subgebieden van de pediatrische neurochirurgie is de prenatale (foetale) chirurgie. Sommige gevallen van spina bifida (myelomeningocele) die in bepaalde weken van de zwangerschap worden ontdekt, kunnen worden behandeld met een operatie die wordt uitgevoerd terwijl de baby zich nog in de baarmoeder bevindt (intra-uterien). Een dergelijke aanpak kan het risico van neurologische problemen na de geboorte verkleinen, de behoefte aan een shunt verminderen en bijdragen aan de loopfuncties van het kind. Dit is een veelbelovend gebied dat laat zien hoe ver de geneeskunde is gevorderd omwille van de gezondheid van kinderen.
Het belang van vroege diagnose en de multidisciplinaire aanpak
Ik wil nogmaals een punt uiteenzetten dat ik dit hele artikel door herhaaldelijk heb benadrukt: bij hersen- en zenuwstelselziekten op kinderleeftijd behoren vroege diagnose en tijdige interventie tot de belangrijkste factoren die de uitkomst bepalen. Dankzij het grote aanpassingsvermogen van het kinderbrein leveren stappen die op het juiste moment worden genomen vaak veel betere resultaten op.
Bovendien is de pediatrische neurochirurgie nooit het werk van één enkele arts of één enkele tak. Het is een teamwerk, dat samen met de pediatrische neurologie, de pediatrische oncologie, de neonatologiespecialisten, de genetica en de fysiotherapie- en revalidatieteams wordt uitgevoerd en waarbij ook de familie in het centrum van het proces staat. Aandacht besteden niet alleen aan de ziekte van het kind, maar ook aan de ontwikkeling van het kind en aan de emotionele behoeften van de hele familie tijdens dit proces is een onlosmakelijk deel van de behandeling.
Symptomen waarop families moeten letten
Als een van de volgende symptomen wordt opgemerkt, is het belangrijk dat het kind door een arts wordt beoordeeld. De meeste van deze symptomen kunnen ook voortkomen uit veel vaker voorkomende en onschuldige oorzaken; het is echter nuttig om oplettend te zijn:
- Bij zuigelingen: een snelle groei van de schedelomtrek in vergelijking met leeftijdsgenoten, een fontanel (zachte plek) die duidelijk bol en gespannen is, ogen die voortdurend naar beneden lijken te kijken (een „ondergaande zon”-aanblik) en frequent, projectielachtig braken.
- Een zak of een abnormale opening op de rug, beharing of een kleurverandering.
- Een duidelijke asymmetrie of afwijking in de vorm van het hoofd.
- Bij oudere kinderen: een hoofdpijn die vooral ’s ochtends optreedt, gepaard gaat met braken en progressief toeneemt.
- Een achteruitgang in de ontwikkelingsmijlpalen of een vertraging van de verwachte ontwikkeling (zoals zitten, lopen, spreken).
- Een aanval (convulsie) hebben.
- Een verstoring van het evenwicht en het lopen, frequent vallen of verlies van hand- en armvaardigheden.
- Een verslechtering van het gezichtsvermogen of een afwijking van de oogbewegingen.
Veelgestelde vragen
Hieronder heb ik de meest gestelde vragen over de pediatrische neurochirurgie verzameld, samen met korte antwoorden. Deze antwoorden hebben een algemene informatieve waarde; de informatie die op uw specifieke situatie van toepassing is, is die van de arts die uw kind beoordeelt.
Wat is pediatrische neurochirurgie?
De pediatrische neurochirurgie is een specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en de chirurgische behandeling van de ziekten van de hersenen, het ruggenmerg, de wervelkolom en het zenuwstelsel van kinderen, vanaf de periode in de baarmoeder tot een leeftijd van ongeveer 18 jaar. Het is ook bekend als hersen- en zenuwchirurgie bij kinderen.
Met welke ziekten houdt een kinderhersenchirurg zich bezig?
Het vaakst houdt hij zich bezig met hydrocefalie, aangeboren anomalieën zoals spina bifida, craniosynostose, hersen- en ruggenmergtumoren, spasticiteit als gevolg van cerebrale parese, medicatieresistente epilepsie, hoofdtrauma’s en diverse cysten en vaatziekten.
Waarom verschilt de pediatrische neurochirurgie van de neurochirurgie bij volwassenen?
Omdat kinderen een zich ontwikkelend zenuwstelsel, een nog niet vergroeide schedel en een fysiologie hebben die verschilt van die van een volwassene. Om deze reden worden de chirurgische technieken, de instrumenten, de anesthesie en de intensieve zorg volledig volgens voor kinderen specifieke normen gepland. Bovendien heeft het brein van het kind een hoger aanpassingsvermogen (neuroplasticiteit).
Hoe wordt hydrocefalie (vochtophoping in de hersenen) behandeld?
Bij de behandeling kan een shunt worden geplaatst die het hersenvocht op een gecontroleerde manier naar de buikholte afvoert, of, in geschikte gevallen, kan met een endoscopische derde ventriculostomie (ETV) een nieuwe weg voor de circulatie van het vocht worden geopend. Welke methode geschikt is, wordt voor elk kind afzonderlijk beoordeeld.
Herstelt craniosynostose zonder operatie?
De behandeling van craniosynostose is over het algemeen chirurgisch; het doel ervan is ruimte te maken voor de hersenen om te groeien, de druk in de schedel te verlagen en mogelijke ontwikkelingsschade te voorkomen. Het type en het tijdstip van de operatie worden bepaald door de arts die het kind beoordeelt, naargelang het type synostose.
Het hoofd van mijn kind lijkt groot; moet ik me zorgen maken?
Als er symptomen zijn zoals een snelle groei van de schedelomtrek in vergelijking met leeftijdsgenoten, een bolle fontanel of gepaard gaand braken, is het belangrijk dat het kind door een arts wordt beoordeeld. De hoofdgrootte alleen betekent echter niet altijd een probleem; dit kan alleen worden begrepen met een onderzoek en, indien nodig geacht, beeldvorming.
Genezen hersentumoren op kinderleeftijd?
Sommige hersentumoren op kinderleeftijd zijn goedaardig, en met een passende behandeling kunnen goede resultaten worden bereikt. Het verloop varieert naargelang het type en de locatie van de tumor en de algemene toestand van het kind. De behandeling is over het algemeen een multidisciplinair proces waarin chirurgie, oncologie en radio-oncologie samenwerken.
Disclaimer (Juridische kennisgeving)
De informatie in dit artikel is uitsluitend voor algemene informatieve doeleinden opgesteld en vervangt op geen enkele wijze een medisch onderzoek, een diagnose of een behandeling. De diagnose, het verloop en de behandeling van hersen- en zenuwstelselziekten op kinderleeftijd variëren van persoon tot persoon naargelang het type ziekte, de leeftijd van het kind en de algemene gezondheidstoestand, en kunnen alleen worden bepaald door een arts die uw kind beoordeelt. Als u enige zorg heeft over uw kind of als de bovengenoemde symptomen aanwezig zijn, ga dan zonder uitstel naar een arts die ervaren is op dit gebied of naar de dichtstbijzijnde zorginstelling.