Beyin anevrizması, beyni qan ilə təmin edən arteriyalardan birinin divarındakı bir sahənin zəifləyib balon kimi şişməsidir. Bu adətən səssizcə böyüyür, heç bir əlamət vermir və insan illərlə onun mövcudluğundan xəbərsiz yaşaya bilər. Lakin parçalandığı zaman mənzərə kəskin şəkildə dəyişir: kəllə daxilinə qanaxma (subaraxnoidal qanaxma) baş verir və nəticələr çox vaxt dağıdıcı olur. Beyin anevrizması parçalanmış xəstələrin təxminən 50%-i həyatını itirir, 25%-ində daimi əlillik qalır və yalnız 25%-i tam sağalır.
Beyin anevrizmasının skrininqi, heç bir şikayəti olmayan yüksək riskli şəxslərdə bu səssiz balonu parçalanmadan əvvəl aşkar etməyə yönəlmiş şəkilçəkmə üsulu ilə aparılan yoxlamadır. Neyrocərrahlıq təcrübəsində skrininq; ailə anamnezi, genetik xəstəliklər və ya müəyyən risk qruplarına görə diqqətlə seçilmiş şəxslərə tətbiq edilir.
Beyin Anevrizmasının Skrininqi Niyə Hamıya Edilmir?
Bu, əhalinin ən çox maraqlandığı suallardan biridir. “Madam ki bu qədər təhlükəlidir, niyə hamı yoxlanılmır?” düşüncəsi təbiidir. Cavab budur: skrininq, faydası zərərindən böyük olduqda mənalıdır.
Ümumi əhalidə beyin anevrizmasının rastgəlmə tezliyi təxminən 2-3%-dir və bu anevrizmaların böyük hissəsi heç vaxt parçalanmır və ömür boyu səssiz qalır. Ümumi əhalinin skrininqi xalis ziyan yaradır; çünki kiçik anevrizmaların illik parçalanma faizi çox aşağıdır (0,05%), aşkar edilmiş anevrizmanın müalicəsi öz risklərini daşıyır və “başımda anevrizma var” məlumatı ciddi psixoloji yük yaradır.
Yəni skrininq; düzgün şəxsə tətbiq edildikdə həyat xilas edir, təsadüfi tətbiq edildikdə isə lazımsız narahatlıq, lazımsız əməliyyat və hətta beyin insultu riski yarada bilər. Bu səbəbdən neyrocərrahlar seçici (selektiv) skrininq yanaşmasını mənimsəyirlər.
Kimlər Beyin Anevrizmasının Skrininqini Etdirməlidir?
Mövcud təlimatlara görə skrininq tövsiyə edilən əsas qruplar bunlardır:
1. Güclü ailə anamnezi olanlar
Birinci dərəcəli qohumlarından (ana, ata, qardaş/bacı, övlad) ikisində və ya daha çoxunda anevrizma parçalanması (subaraxnoidal qanaxma) və ya parçalanmamış intrakranial anevrizma aşkar olunmuş şəxslərdə anevrizma daşıma riski təxminən 8%-dir; bu, ümumi əhalidəki 1,8% göstəricisindən xeyli yuxarıdır və bu qrupda skrininq xalis fayda təmin edir. Gənc yaşda (məsələn, 30-40 yaşlarında) anevrizmadan itirilmiş qardaş və ya bacı anamnezi, skrininqi güclü dəstəkləyən bir göstərici sayılır.
Yalnız bir birinci dərəcəli qohumda anevrizma anamnezi varsa, qərar daha fərdi olur. Birinci dərəcəli qohumlarından yalnız birində anevrizma olan şəxslərdə, xüsusən əlavə risk faktorları (qadın cinsi, siqaret, hipertenziya, 50 yaşdan yuxarı) varsa, anevrizma daşıma ehtimalı təxminən 4%-dir və skrininq düşünülə bilər.
2. Polikistik böyrək xəstəliyi (ADPKD) olanlar
Autosomal dominant polikistik böyrək xəstəliyi, beyin damarlarına da təsir göstərən genetik birləşdirici toxuma xüsusiyyəti daşıyır. ADPKD-si olan və eyni zamanda ailəsində beyin anevrizması anamnezi olan şəxslərdə anevrizma daşıma riski 16-23%-ə qədər yüksəlir; bu səbəbdən skrininq tövsiyə olunur. Ailə anamnezi olmayan ADPKD-li şəxslərdə belə risk 6-11% arasındadır və skrininq diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
3. Müəyyən genetik xəstəlikləri olanlar
Ehlers-Danlos sindromu Tip IV, mikrosefalik osteodisplastik primordial cırtdanlıq (anevrizma yayılması 52%-ə qədər çatır), aortanın koarktasiyası (10,3%) və ya bikuspidal aortal qapaq kimi bəzi nadir vəziyyətlərdə beyin anevrizması riski nəzərə çarpacaq dərəcədə artır və skrininq aktualdır. Marfan sindromu və fibromuskulyar displaziya kimi vəziyyətlər də damar quruluşuna təsir edən xəstəliklər arasındadır.
4. Daha əvvəl beyin anevrizması səbəbi ilə müalicə görmüş şəxslər
Anevrizması müalicə olunmuş xəstələrdə zamanla yeni anevrizma inkişaf etmə və ya qalan damarlarda anevrizma yaranma riski ümumi əhalidən yüksəkdir; bu şəxslərdə də müntəzəm müşahidə şəkilçəkmələri aparılır.
Skrininq Necə Aparılır?
Beyin anevrizmasının skrininqində üç üsul istifadə olunur; lakin ayaqüstü skrininq üçün üstünlük verilən üsul şüalanmasız və venadaxili kontrast tələb etməyən üsuldur.
MR Angioqrafiya (MRA) — birinci seçim. MRA, ilkin skrininq üçün üstünlük verilən üsuldur; cəmlənmiş məlumatlara görə 95% həssaslıq və 89% xüsusiliyə malikdir və xüsusən 3-5 mm-dən böyük anevrizmaları yüksək dəqiqliklə aşkar edir. 3 Tesla MR aparatları ilə aparılan MRA daha kiçik anevrizmaların aşkar edilməsini də artırır. Skrininq məqsədli MRA əksər hallarda kontrast (boya) tələb etmədən aparıla bilər; bu, onu təhlükəsiz seçim halına gətirir. Müayinə 20-30 dəqiqə davam edir, ağrısızdır və şüalanma ehtiva etmir.
KT Angioqrafiya (KTA). MR-ın aparıla bilmədiyi hallarda (kardiostimulyator, ciddi klaustrofobiya, bəzi metal implantlar və s.) üstünlük verilir. Sürətlidir, lakin şüalanma və venadaxili kontrast maddəsi tələb edir.
Rəqəmsal Subtraksiyon Angioqrafiyası (DSA). Buduqdan yeridilərək kateterlə damar daxilinə irəliləyən “qızıl standart” üsuludur; lakin invaziv olub özünəməxsus insult riski daşıyır. Bu səbəbdən skrininq üçün ilk seçim deyil; MRA və ya KTA-da şübhəli tapıntı olduqda və ya müalicə planlandığında istifadə olunur.
Skrininq Nəticəsində Nə Baş Verə Bilər?
- Anevrizma aşkar edilmədikdə: Güclü ailə anamnezi olan şəxslərdə skrininq birdəfəlik bir əməliyyat deyil. İlk skrininqdə anormallıq tapılmasa belə, 5 il sonra yeni anevrizma inkişaf etmə riski yüksəkdir; bu səbəbdən müntəzəm intervallarla təkrar skrininq gündəmə gəlir.
- Kiçik anevrizma aşkar edilərsə (adətən <5-7 mm): Çox vaxt dərhal müalicə olunmur. Müntəzəm aralıqlı MRA müşahidələri ilə böyümə və ya forma dəyişikliyi izlənir.
- Böyük, şübhəli və ya böyüyən anevrizma aşkar edilərsə: Neyrocərrahlıq/girişimsel neyroradiologiya komandası işə qoşulur. Müalicə seçimləri iki əsas başlıq altında toplanır: damar daxilindən aparılan endovaskulyar əməliyyatlar (coiling, axın yönləndirici stent) və ya açıq əməliyyatla aparılan kliplənmə. Hansı üsulun uyğun olması; anevrizmanın yerləşməsi, forması, ölçüsü və xəstənin ümumi vəziyyətinə görə qiymətləndirilir.
Skrininqdən Əvvəl Bilinməsi Lazım Olanlar
Neyrocərrahlar skrininqi tövsiyə etməzdən əvvəl xəstə ilə bu mövzuları müzakirə edirlər: Anevrizma aşkar edildiyi halda sürücülük və ya təyyarəçilik vəsiqəsi saxlamaq, həyat sığortası müraciətlərində məlumatın açıqlanması və şəkilçəkmədə ortaya çıxa biləcək “təsadüfi tapıntılar” (anevrizma ilə əlaqəsi olmayan, lakin diqqəti cəlb edən digər tapıntılar) barədə məlumatlandırılmaq istəyib-istəməməsi vacib məsələlərdir.
Bunu da vurğulamaq lazımdır: Skrininq heç bir anevrizmanı 100% istisna etmir. Çox kiçik anevrizmalar gözdən qaça bilər; bu səbəbdən yüksək riskli şəxslərdə müşahidə davamlı bir prosesdir.
Dəyişdirilə Bilən Risk Faktorları
Anevrizmanın yaranmasında və xüsusən parçalanmasında rol oynayan, şəxsin öz ixtiyarında olan faktorlar bunlardır:
- Siqaret (ən güclü, dəyişdirilə bilən risk faktoru — parçalanma riskini qat-qat artırır)
- Yüksək təzyiq (idarə olunmayan hipertenziya anevrizmanın böyüməsini və parçalanma riskini artırır)
- Çoxlu alkoqol istifadəsi
- Stimulyator maddə istifadəsi (kokain, amfetamin kimi maddələr qəfil təzyiq sıçrayışına səbəb olur)
Ailə anamnezi, yaş, cins və genetika kimi faktorlar dəyişdirilə bilməz, lakin yuxarıdakılar dəyişdirilə bilər. Yüksək riskli ailədən gəlirsinizsə, siqareti tərgitmək və təzyiqi sıx nəzarət altında saxlamaq, skrininqin verdiyi qorunmadan da güclü qoruma təmin edə bilər.
Nəticə: Nə Vaxt Neyrocərraha Müraciət Etməli?
Aşağıdakı vəziyyətlərdən biri sizin üçün keçərlidirsə, neyrocərrahlıq və ya nevrologiya mütəxəssisi ilə skrininqin zəruriliyini müzakirə etmək yerinə düşər:
- Birinci dərəcəli qohumlarınızdan ikisində və ya daha çoxunda beyin anevrizması və ya beyin qanaxması anamnezi varsa
- Ailənizdə gənc yaşda (50 yaşdan aşağı) beyin qanaxmasından itirilmiş bir şəxs varsa
- Polikistik böyrək xəstəliyiniz varsa
- Ehlers-Danlos, Marfan kimi birləşdirici toxuma xəstəlikləriniz varsa
- Daha əvvəl beyin anevrizması səbəbi ilə müalicə görmüsünüzsə
Unutmaq olmaz ki, beyin anevrizmasının skrininqi bir “qorxutma testi” deyil; düzgün şəxsdə həyat xilas edən, səhv şəxsdə isə lazımsız narahatlıq yaradan bir vasitədir. Bu səbəbdən qərar həmişə fərdidir və mütləq təcrübəli bir həkimlə birlikdə verilməlidir.
Bu yazı yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Öz vəziyyətinizə uyğun skrininq planı tərtib etmək üçün xahiş olunur ki, neyrocərrahlıq, nevrologiya və ya girişimsel neyroradiologiya üzrə mütəxəssisə müraciət edəsiniz.