Preoperatif hava yolu değerlendirmesi, herhangi bir anestezi uygulamasından önce hastanın hava yolunun anatomik ve fizyolojik açıdan sistematik olarak incelenmesidir. Temel amacı, olası entübasyon güçlüklerini önceden tespit etmek, komplikasyonları önlemek ve güvenli bir anestezi planı oluşturmaktır. Anestezi pratiğinde “sürpriz zor hava yolu” en tehlikeli senaryolardan biri olarak kabul edilir; preoperatif değerlendirme bu sürprizi ortadan kaldırmanın temel aracıdır.

Neden Bu Kadar Önemlidir?

İstatistikler, anesteziye bağlı ölüm ve ciddi komplikasyonların önemli bir bölümünün başarısız hava yolu yönetimiyle ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır. Öngörülemeyen zor hava yolu, “entübe edilemeyen, oksijenize edilemeyen” (can’t intubate, can’t oxygenate — CICO) gibi hayatı tehdit eden acil durumlara yol açabilir. Bu nedenle preoperatif değerlendirme; sadece teknik bir protokol değil, hasta güvenliğinin temeli olarak kabul edilmelidir.

Değerlendirmenin Bileşenleri

1. Anamnez (Tıbbi Geçmiş)

Önceki anestezi deneyimleri: Hastanın daha önce anestezi aldıysa, o süreçte hava yolu yönetiminde güçlük yaşanıp yaşanmadığı sorgulanır. “Zor entübasyon” kaydı varsa bu bilgi son derece kritiktir.

Aile öyküsü: Bazı anatomik özellikler kalıtsaldır; ailede zor entübasyon öyküsü olması risk işareti olabilir.

Mevcut şikayetler: Horlama, uyku apnesi, disfaji (yutma güçlüğü), ses kısıklığı, boyun hareketi kısıtlılığı veya çene ağrısı gibi şikayetler hava yolu sorunlarına işaret edebilir.

Sistemik hastalıklar: Romatoid artrit (servikal tutulum), ankilozan spondilit, akromegali, obezite, diyabet (limited joint mobility sendromu), tiroid hastalıkları ve baş-boyun kanserleri zor hava yolu riskini artıran başlıca durumlardır.

Daha önce yapılmış baş-boyun ameliyatları veya radyoterapi: Yumuşak doku fibrozisi ve hareket kısıtlılığına yol açarak entübasyonu güçleştirebilir.

2. Fizik Muayene

Preoperatif hava yolu değerlendirmesinin en kritik bölümünü oluşturur. Birden fazla anatomik parametre bir arada değerlendirilir.

Mallampati Sınıflandırması

Hastadan ağzını tam açması ve dilini dışarı çıkarması istenir. Görülen yapılara göre sınıflandırma yapılır.

• Sınıf I: Yumuşak damak, uvula, fauces ve tonsiller tamamen görülür. Entübasyon zorluğu beklenmez.
• Sınıf II: Yumuşak damak, uvula ve fauces görülür; tonsiller görülmez.
• Sınıf III: Yalnızca yumuşak damak ve uvula tabanı görülür.
• Sınıf IV: Yalnızca sert damak görülür. Zor entübasyon riski yüksektir.

Ağız Açıklığı (İnterinsisal Mesafe)

Üst ve alt kesici dişler arasındaki mesafedir. Normal değer ≥ 3 cm (yaklaşık 3 parmak genişliği) kabul edilir. 3 cm’nin altında laringoskopi ciddi ölçüde güçleşir.

Tiromental Mesafe

Baş tam ekstansiyondayken çene ucu ile tiroid kıkırdak üst sınırı arasındaki mesafedir. Normal değer ≥ 6–6,5 cm’dir. Bu mesafenin kısa olması, laringoskopide anterior laringeal yapıların görüntülenmesinin güç olacağına işaret eder.

Sternomental Mesafe

Baş tam ekstansiyondayken çene ucu ile sternal çentik arasındaki mesafedir. Normal değer ≥ 12,5 cm’dir. Özellikle boyun hareketliliğinin kısıtlı olduğu hastalarda değerlidir.

Boyun Hareketliliği

Baş fleksiyon ve ekstansiyonunun değerlendirilmesidir. Normal ekstansiyon 80° civarındadır. Romatoid artrit, ankilozan spondilit ve daha önce geçirilmiş servikal cerrahi boyun hareketliliğini kısıtlayarak laringoskopi açısını olumsuz etkileyebilir.

Üst Dudak Isırma Testi (ULBT)

Hastadan alt kesici dişleriyle üst dudağını ısırması istenir.

• Sınıf I: Alt dişler üst dudak mukozasını kapatır — iyi prognoz.
• Sınıf II: Alt dişler üst dudağa ulaşır ancak mukozayı örtemez.
• Sınıf III: Alt dişler üst dudağa ulaşamaz — zor entübasyon riski yüksek.

Boyun Çevresi ve Obezite

Boyun çevresi ≥ 40 cm olan hastalarda zor hava yolu riski belirgin biçimde artar. Obez hastalarda ayrıca oksijen rezervi azalmıştır; apne süresi toleransı düşüktür.

Mandibula Yapısı ve Mikrognatia

Küçük veya geri çekilmiş bir çene (mikrognatia veya retrognatia), laringoskopide dil kökünün öne itilmesini güçleştirir ve glottis görünürlüğünü azaltır.

Diş Durumu

Gevşek, kırık veya çıkık dişler laringoskopi sırasında risk oluşturur. Protez dişler varsa, bunların çıkarılıp çıkarılmayacağı planlanmalıdır.

3. Tahmin Skorlama Sistemleri

Tek bir parametrenin yeterli olmadığı durumlarda birleşik skorlama sistemleri kullanılır.

LEMON Skoru

Zor hava yolunu tahmin etmek için geliştirilen pratik bir değerlendirme aracıdır.

• L — Look externally: Dışarıdan bakış; yüz travması, kısa boyun, büyük dil, sakal gibi görsel ipuçları.
• E — Evaluate the 3-3-2 rule: Ağız açıklığı ≥ 3 parmak, hiyoid-çene mesafesi ≥ 3 parmak, tiroid-ağız tabanı mesafesi ≥ 2 parmak.
• M — Mallampati: Sınıf III veya IV risk işareti.
• O — Obstruction: Hava yolunda obstrüksiyon (kitle, apse, yabancı cisim).
• N — Neck mobility: Boyun hareketliliğinin kısıtlı olması.

Wilson Risk Skoru

Kilo, baş-boyun hareketliliği, çene hareketi, retrognati ve çıkık dişler gibi beş parametreyi değerlendirir. Toplam skor ≥ 2 ise zor entübasyon riski yüksek kabul edilir.

4. İleri Tetkikler

Standart fizik muayene yeterli olmadığında ek tetkikler gerekebilir.

Direkt veya indirekt laringoskopi: Ses kısıklığı, yutma güçlüğü veya hava yolunda kitle şüphesi varsa, preoperatif laringoskopi vokal kord hareketleri ve hava yolu anatomisini değerlendirmek için uygulanabilir.

Boyun grafisi ve BT: Boyun kitlelerinde, trakea deviasyonunda veya servikal patoloji varlığında görüntüleme yapıları netleştirir.

Uyku apnesi değerlendirmesi: STOP-BANG anketi ile obstrüktif uyku apnesi taranır. Yüksek riskli hastalarda postoperatif dönemde de hava yolu güvenliği planlanmalıdır.

5. Aspirasyon Riskinin Değerlendirilmesi

Hava yolu değerlendirmesinin ayrılmaz bir parçasını oluşturur.

Yüksek aspirasyon riski taşıyan durumlar: Son 6–8 saat içinde yemek yenilmesi (dolu mide), gastroözofajeal reflü hastalığı, gebelik (özellikle 2. trimesterden itibaren), obezite, diyabetik gastroparezi, bağırsak obstrüksiyonu ve acil cerrahi durumlar.

Bu hastalarda RSI ve hızlı hava yolu güvencesi planı oluşturulmalıdır.

6. Preoperatif Planlama ve Dokümantasyon

Tüm bu değerlendirmenin amacı, somut bir anestezi planı oluşturmaktır. Bu plan şu soruların yanıtlarını içermelidir.

Standart indüksiyon mu uygulanacak, yoksa modifiye bir yaklaşım mı? Zor hava yolu öngörülüyorsa, awake fiberoptik intübasyon planlanacak mı? Hangi yedek planlar (plan A, plan B, plan C) hazırlanacak? Zor hava yolu arabası ve ekipmanları hazır mı? İkinci bir anestezist veya ENT cerrahı yardımı gerekebilir mi?

Tüm bu bilgiler anestezi notuna işlenmeli ve ameliyathane ekibiyle paylaşılmalıdır. “Zor hava yolu” kaydı ilerleyen dönemde de son derece değerli bir bilgidir ve hastanın tüm tıbbi kayıtlarında belirtilmesi önerilir.

---

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Klinik kararlar için mutlaka ilgili uzmana başvurulmalıdır.