Diş fırçalamaq, bir şeylər atışdırmaq və ya dostlarla söhbət etmək — bunlar gündəlik həyatın ən təbii vərdişlərindən bəziləridir. Lakin bəzi insanlar üçün bu sadə hərəkətlər kabus halına gələ bilər: qəfil bir partlayış və ya üzə saplanan elektrikli bıçaq hissi. Tibb ədəbiyyatında Trigeminal Nevralji adı ilə tanınan bu vəziyyət, insan orqanizminin yaşaya biləcəyi ən şiddətli ağrı formalarından biri kimi qəbul edilir.

Bu məqalədə həyat keyfiyyətini kökündən pozan bu xəstəliyi səbəblərindən müasir müalicə yanaşmalarına qədər bütün təfərrüatları ilə nəzərdən keçirəcəyik.

Trigeminal Nevralji Nədir? Niyə Bu Qədər Şiddətlidir?

Üzümüzün hiss funksiyasını təmin edən əsas sinir Trigeminal Sinirdir. Bu sinir beyin sapından çıxaraq üç əsas budağa ayrılır və alın, yanaq və çənəyə yayılır. Bu sinirin hər hansı bir səbəbdən qıcıqlanması və ya sıxılması nəticəsində qısamüddətli, lakin dözülməz ağrı tutmaları baş verir — buna nevralji deyirik.

Ağrının bu qədər şiddətli olmasının səbəbi sinirin beynə birbaşa “yanlış və həddindən artıq” ağrı siqnalı göndərməsidir. Ən yüngül toxunuş belə beyin tərəfindən sanki ciddi bir xəsarət baş vermişmiş kimi qəbul edilir.

Diş Ağrısı ilə Qarışdırmayın!

Bu xəstəliyin ən bədbəxt cəhətlərindən biri ağrının çox vaxt yuxarı və ya alt çənədə hiss olunmasıdır. Bu səbəbdən bir çox xəstə ilk olaraq stomatoloqa müraciət edir. Təəssüf ki, nevralji diaqnozu nəhayət qoyulana qədər bəzi xəstələr artıq bir neçə tamamilə sağlam dişini çıxartdırmış ola bilər.

Əgər yalnız saniyələr davam edən, şimşək çaxması kimi ağrınız varsa və diş müalicəsinə baxmayaraq keçmirsə, problem dişlərinizdə deyil, üz sinirinizə aid ola bilər.

Əlamətlər və Tetikləyici Amillər

Trigeminal nevralji görünən heç bir səbəb olmadan ortaya çıxa bilər, lakin çox vaxt aşağıdakı amillər tərəfindən tetikləyir:

• Üzə yüngülcə toxunmaq
• Çeynəmək və ya su içmək
• Danışmaq
• Gülümsəmək
• Üzü yumaq
• Hətta otağa daxil olan yüngül bir meh və ya kondisionerdən gələn hava

Ağrı tutmaları adətən birtərəflidir. Nadir hallarda hər iki tərəf də zədələnə bilər; bu vəziyyətdə isə adətən Multipl Skleroz kimi altta yatan bir xəstəlik axtarılır.

Trigeminal Nevralji Niyə Yaranır?

Halların böyük əksəriyyətində — təxminən 80-90 faizində — səbəb beyin sapı səviyyəsindəki sinirə damar sıxışdırmasıdır. Normal şəraitdə qan damarı ilə sinir bir-birinə toxunmadan yan-yana uzanır. Lakin zamanla damarlar uzana və ya yaşla birlikdə daha dolaşıq hala gələ bilər; bu zaman sinirə sıxmağa başlayırlar. Arteriyanın hər döyüntüsü sinirin qoruyucu örtüyünü — mielini — tədricən aşındırır; bu, izolyasiyası köhnəlmiş elektrik kabelinin qısa devrə etməsinə bənzəyir.

Müalicə Seçimləri: Ağrısız Həyat Mümkündürmü?

Müasir tibb Trigeminal Nevralji xəstələrinə güclü seçimlər təklif edir. Müalicə planı xəstənin yaşına, ümumi sağlamlıq vəziyyətinə və ağrının şiddətinə görə fərdiləşdirilir.

Dərman Müalicəsi (Birinci Pillə)

Diaqnoz qoyulduqdan sonra müalicəyə adətən karbamazepin təsiredici maddəsini ehtiva edən dərmanlarla başlanır. Bunlar adi ağrı kəsicilər deyil — sindəki həddindən artıq aktivliyi boğaraq işləyirlər. Lakin uzunmüddətli istifadədə doz artırılması tələb oluna bilər; yuxululuq və qaraciyər fermentlərinin yüksəlməsi kimi yan təsirlər meydana çıxa bilər.

Müdaxilə və Cərrahi Üsullar

Dərman müalicəsi kifayət etmədikdə və ya yan təsirlər dözülməz hala gəldikdə cərrahi seçimlər devreye girər:

Mikrovaskulyar Dekompressiya (MVD): Bu, xəstəliyin neyrocərrahi idarəsində qəti həllə ən yaxın yanaşmadır. Qulaq arxasından edilən kiçik bir kəsik vasitəsilə mikrocərrahi üsullardan istifadə edilərək sinirə sıxışdıran damar tapılır və araya xüsusi bir yastıqcıq yerləşdirilir. Sıxışdırma aradan qaldırıldıqdan sonra sinir özünü bərpa edə bilir və ağrı adətən daimi olaraq yox olur.

Radiofrekans Termokoaqulyasiya: Açıq əməliyyata uyğun olmayan və ya yaşlı xəstələrdə üstünlük verilən bu üsulda yanaq bölgəsindən daxil edilən bir iynə ilə sinirin ağrı ötürən lifləri isidilərək işdən çıxarılır.

Qamma Bıçaq (Radiocərrahi): Bu üsul açıq əməliyyat tələb etmir. Fokuslanmış şüa dəstələri dəqiqliklə sinirə yönəldilir. Təsiri tədricən — həftələr və ya aylar ərzində — özünü göstərir.

Bu Ağrı Sizin Taleiniz Deyil

Trigeminal nevralji yalnız fiziki bir ağrı deyil — xəstələri sosial həyatdan uzaqlaşdıran, yemək yeməyini çətinləşdirən və depressiyaya aparan ağır bir tablodur. Lakin müasir mikrocərrahi üsullar sayəsində bu ağrılı dövrü sona çatdırmaq və xəstələri bir zamanlar yaşadıqları sağlam, aktiv həyata qaytarmaq bu gün mümkündür.

Unutmayın: erkən diaqnoz və doğru mütəxəssisin müdaxiləsi həyat keyfiyyətinizi bərpa etməyin ilk addımıdır.

Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Mütəxəssisi, İzmir

Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.