Bel fıtığı və ya boyun fıtığı diaqnozu qoyulan bir çox xəstə şikayətlərinin zamanla öz-özünə keçəcəyini ümid edərək müalicəni təxirə salmağa meyllidir. Halbuki sinirə təzyiq edən bir disk yırtığı görməzlikdən gəlindikdə yalnız ağrı mənbəyi olaraq qalmır; zamanla geri dönüşü çətin olan, qalıcı zədələrə yol aça bilər. Beyin və sinir cərrahiyyəsi təcrübəsində ən çox rast gəldiyimiz mənzərələrdən biri, təəssüf ki, gecikmiş disk yırtığı hallarıdır.
Bu yazıda sinirə təzyiq edən disk yırtıqlarının müalicə edilmədikdə bədəndə nələrə səbəb ola biləcəyini, hansı əlamətlərin təcili müdaxilə tələb etdiyini və zamanlamanın nə üçün bu qədər kritik olduğunu izah etmək istəyirəm.
Disk yırtığı sinirə necə təzyiq edir?
Onurğamızdakı disklər onurğa sümükləri arasında yastıq vəzifəsini görür. Diskin xarici təbəqəsi olan anulus fibrozus cırıldıqda, içəridəki jel konsistensiyalı nüvə (nükleus pulpozus) çölə doğru çıxır. Bu çıxan hissə onurğa kanalında keçən sinirlərə toxunduqda təzyiq yaradır. Təzyiqin şiddəti və müddəti sinir zədəsinin həcmini birbaşa müəyyən edir. Başlanğıcda yalnız ağrı və keyləşmə kimi əlamətlər görünsə də, təzyiq davam etdikcə sinir liflərində struktur pozğunluğu başlayır və mənzərə getdikcə mürəkkəbləşir.
Müalicə edilməzsə nələr ola bilər?
Sinirə təzyiq edən bir disk yırtığının müalicəsiz buraxılması zamanı qarşılaşılan problemlər təzyiqin müddətinə və şiddətinə görə müxtəlif mərhələlərdə özünü göstərir.
İlk mərhələdə xroniki ağrı mənzərəsi yerləşir. Başlanğıcda aralıqlarla gələn ağrı zamanla daimi hal alır. Bel fıtığında ayağa yayılan oturaq siniri (siatik) tipli ağrı, boyun fıtığında isə qola və barmaqlara vuran şiddətli ağrı xəstənin gündəlik həyatını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Xroniki ağrı yalnız fiziki deyil, psixoloji baxımdan da yıpradıcıdır; yuxu pozğunluqları, depressiya və narahatlıq (anksiyete) çox vaxt bu mənzərəyə müşayiət edir.
İkinci mərhələdə tədricən artan əzələ zəifliyi ortaya çıxır. Sinir lifləri uzun müddət təzyiq altında qaldıqda, həmin sinirin qidalandırdığı əzələlərə gedən siqnallar zəifləyir. Xəstələr ayaq biləyini qaldırmaqda çətinlik çəkə bilər, əllərindən əşyalar düşməyə başlaya bilər və ya yeriyərkən tarazlıq hiss edə bilmir. Bu zəiflik başlanğıcda yüngül olsa da, tədricən artan bir gediş izləyir və müəyyən bir nöqtədən sonra — sinir zədəsi qalıcı hala gəldikdə — cərrahi müdaxilə ilə belə tam sağalma əldə edilməyə bilər.
Üçüncü mərhələdə hiss itkisi və keyləşmə aydın şəkildə özünü göstərir. Təsirlənən sinirin duyğu lifləri də zədələndikdə, ayaqda, pəncədə və ya əldə qalıcı keyləşmə inkişaf edir. Xəstələr isti-soyuq fərqini ayırd edə bilməyə bilər, ayaqlarının yerə dəyməsini hiss etməyə bilər. Bu vəziyyət yalnız narahatedici deyil, eyni zamanda zədələnmə və yıxılma riskini artırdığı üçün təhlükəlidir.
Ən ciddi mərhələdə isə kauda ekvina sindromu kimi təcili mənzərələr inkişaf edə bilər. Xüsusilə bel nahiyəsindəki böyük disk yırtıqlarının onurğa kanalındakı sinir dəstəsinə güclü təzyiq etməsi halında, sidik kisəsi və bağırsaq nəzarətinin itirilməsi, hər iki ayaqda eyni anda zəiflik və genital nahiyədə keyləşmə kimi əlamətlər ortaya çıxa bilər. Bu, təcili cərrahi müdaxilə tələb edən nöroşirurji bir vəziyyətdir. Saatlar ərzində müdaxilə edilməzsə, qalıcı iflic və sidik saxlamamazlıq (inkontinensiya) riski çox yüksəkdir.
Geri dönüşü olmayan nöqtə
Burada vurğulamaq istədiyim ən vacib məsələ, sinir zədəsində bir “geri dönüşü olmayan nöqtə”nin mövcud olmasıdır. Sinir hüceyrələri bədənimizdə ən yavaş sağalan strukturlar arasındadır. Təzyiq qısamüddətli olduqda sinir özünü əsasən bərpa edə bilir, lakin uzunmüddətli təzyiq sinir qılafında və lif strukturunda qalıcı dəyişikliklərə səbəb olur. Bu mərhələdən sonra aparılan cərrahi müdaxilə təzyiqi aradan qaldırsa belə, sinir funksiyaları tam olaraq geri qayıtmaya bilər. Klinik təcrübəmdə “kaş daha tez gələydim” cümləsini ən çox bu xəstə qrupundan eşidirəm.
Hansı əlamətlər həyəcan siqnalıdır?
Hər disk yırtığı təcili cərrahiyyə tələb etmir; bir çox xəstə konservativ müalicə üsulları ilə sağalır. Lakin bəzi əlamətlər ortaya çıxdıqda vaxt itirmədən beyin və sinir cərrahına müraciət etmək lazımdır. Tədricən artan əzələ zəifliyi, xüsusilə pəncə düşməsi və ya əldə tutma qabiliyyətinin itirilməsi ciddi bir xəbərdarlıqdır. Sidik kisəsi və ya bağırsaq funksiyalarında dəyişiklik, yəni sidik ifraz edə bilməmə və ya sidik saxlaya bilməmə kimi şikayətlər təcili dəyərləndirmə tələb edir. Genital nahiyə və budun iç tərəfində keyləşmə hissi də bu təcili əlamətlər arasındadır. Bundan əlavə, ağrının getdikcə artması və heç bir vəziyyətdə rahatlıq əldə edilməməsi də nəzərdən qaçırılmaması gərəkən bir haldır.
Müalicədə zamanlama nə üçün bu qədər vacibdir?
Disk yırtığının müalicəsində düzgün zamanlama müalicənin uğurunu birbaşa təsir edir. Erkən dövrdə fizioterapiya, medikamentoz müalicə və həyat tərzi tənzimləmələri ilə bir çox xəstə əməliyyatsız sağala bilir. Lakin sinir zədəsi əlamətləri başladıqda, ötən hər həftə sağalma şansını azaldır. Tədqiqatlar, xüsusilə motor itkisi inkişaf edən xəstələrdə ilk altı həftə ərzində aparılan cərrahiyyənin gecikmiş cərrahiyyə ilə müqayisədə daha yaxşı funksional nəticələr verdiyini göstərir.
Bu gün mikrocərrahi və endoskopik üsullar sayəsində disk yırtığı əməliyyatları daha az invaziv, daha təhlükəsiz və daha qısa müddətdə sağalma təmin edən prosedurlara çevrilmişdir. Əməliyyat qorxusu ilə müalicəni gecikdirmək çox vaxt daha böyük bir bədəlin ödənilməsinə səbəb olur.
Nəticə
Sinirə təzyiq edən bir disk yırtığı bədəninizin sizə göndərdiyi bir xəbərdarlıq siqnalıdır. Ağrı, keyləşmə və zəiflik kimi əlamətlər sinirin köməyə çağırışıdır. Bu çağırışı eşitməzlikdən gəlmək zamanla geri dönüşü çətin mənzərələrə zəmin hazırlaya bilər. Şikayətlərinizi yüngül qəbul etməyin; erkən dövrdə bir beyin və sinir cərrahiyyəsi mütəxəssisinə müraciət edərək müayinənizdən keçin. Müalicədə düzgün zamanlama sağlamlığınızı qorumaq üçün atacağınız ən vacib addımdır.
Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu, Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Mütəxəssisi, İzmir
Bu məzmun yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; disk yırtığı və sinir təzyiqi şübhəsi olduqda dəqiq diaqnoz və şəxsə özəl müalicə planı üçün mütləq mütəxəssis beyin cərrahına müayinə olunmalıdır.