Bel və ayaq ağrısı, günümüzdə demək olar ki, hər insanın həyatının bir dövründə qarşılaşdığı, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı salan olduqca yayğın bir şikayətdir. Çox zaman günün yorğunluğuna, tərs bir hərəkətə, ağır qaldırmağa və ya stresə bağlayıb ağrıkəsicilərlə ötüşdürməyə çalışdığımız bu vəziyyət, bəzən onurğamızda baş verən çox daha mexaniki və ciddi bir problemin xəbərçisi ola bilər.

Tibb dilində Spondilolistez olaraq adlandırdığımız, xalq arasında isə daha çox “bel sürüşməsi” kimi tanınan bu xəstəlik, düzgün diaqnoz və müalicə yanaşması ilə uğurlu şəkildə həll edilə bilən, ancaq laqeyd qalındıqda daimi sinir zədələnmələrinə yol aça bilən mühüm bir onurğa xəstəliyidir.

Bəs, onurğamızda işlər nə zaman tərs gedir, bel sürüşməsi tam olaraq necə baş verir və ən önəmlisi bu vəziyyətdən necə qurtula bilərsiniz?

Spondilolistez (Bel Sürüşməsi) Əslində Nədir?

Onurğamız, bir-birinin üzərinə qüsursuz bir memarlıqla düzülmüş “onurğa fəqərəsi” (vertebra) adlanan sümüklərdən ibarətdir. Bu düzülüş, həm bədənimizin dik durmasını və hərəkət etməsini təmin edir, həm də içindən keçən onurğa beynini və sinir şəbəkəsini eynən bir zireh kimi qoruyur.

Spondilolistez, üstdəki bir fəqərə sümüyünün, dərhal altındakı fəqərənin üzərində önə doğru (və ya daha nadir hallarda arxaya doğru) sürüşməsi vəziyyətidir. Bu sürüşmə nəticəsində onurğanın o qüsursuz düzülüşü pozulur və onurğa kanalı daralır. Daha da önəmlisi, sürüşən sümük onurğa beyni kanalından çıxaraq ayaqlara doğru gedən sinir köklərini sıxışdıra bilər. Xəstələrin həyatını kabusa çevirən o dözülməz ağrıların, qıcolmaların və keyləşmələrin əsas səbəbi məhz bu mexaniki sinir sıxışmasıdır.

Bel sürüşmələri, sürüşmənin şiddətinə görə 1-dən 4-ə qədər dərəcələndirilir. 1-ci dərəcə çox yüngül bir sürüşməni ifadə edərkən, 4-cü dərəcə fəqərənin tamamilə önə düşdüyü ciddi bir mənzərəni göstərir.

Bel Sürüşməsi Niyə Olur? Kimlər Risk Altındadır?

Spondilolistez tək bir səbəbə bağlı deyil; hər yaş qrupunda fərqli səbəblərlə və fərqli tiplərdə ortaya çıxa bilər. Ən çox qarşılaşdığımız tetikləyicilər bunlardır:

Yaşlanma və Yıpranma (Degenerativ Bel Sürüşməsi): İrəliləyən yaşla birlikdə fəqərələri bir-birinə bağlayan faset oynaqları və disklər su itirir, elastikliyini itirərək zəifləyir. Xüsusilə 50 yaşdan yuxarı fərdlərdə və qadınlarda ən çox gördüyümüz bel sürüşməsi səbəbidir.

Fiziki Stres və Travmalar (İstmik Bel Sürüşməsi): Xüsusilə gimnastika, ştanq, futbol və ya güləş kimi belə daim həddindən artıq yük bindirən idman növləri ilə məşğul olan gənclərdə, fəqərənin arxa hissələrində kiçik stres sınıqları (spondilolizis) əmələ gələ bilər. Bu sınıqlar zamanla fəqərənin önə sürüşməsinə zəmin hazırlayır.

Anadangəlmə (Konjenital) Amillər: Bəzi fərdlər onurğa quruluşlarındakı anadangəlmə struktur fərqlilikləri və ya zəifliklər səbəbiylə bel sürüşməsinə daha meyillidir.

Keçirilmiş Travma və ya Cərrahiyyələr: Şiddətli qəzalar (yıxılma, yol qəzası) və ya əvvəllər keçirilmiş böyük onurğa əməliyyatları da onurğa tarazlığını pozaraq sürüşməyə yol aça bilər.

Bədəninizin Xəbərdarlıq İşarələri: Bu Əlamətlərə Diqqət!

Bel sürüşməsi bəzən illərlə heç bir əlamət vermədən, sinsi bir şəkildə irəliləyə bilər. Ancaq sürüşmə miqdarı artıb sinir kökləri sıxışmağa başladıqda bədəniniz aşağıdakı xarakterik siqnallarla həyəcan siqnalı verməyə başlayır:

Xüsusilə ayaq üstə uzun müddət dayanarkən və ya yeriyərkən artan, oturmaqla və dincəlməklə yüngülləşən şiddətli bel ağrısı.

Çanaqlara, budların və ayaqların arxa hissəsinə yayılan, “siyatik” bənzəri ağrılar.

Ayaqlarda, baldırlarda və ya pəncələrdə keyləşmə, qarışqalanma, iynələnmə və irəliləyən hallarda güc itkisi.

Vitrin Xəstəliyi (Nörogen Klodikasiya): Yeriş məsafəsinin getdikcə qısalması; müəyyən bir məsafə yeridikdən sonra ayaqlarda yaranan dözülməz ağrı və qıcolma səbəbiylə dayanıb dincəlmə və ya önə doğru əyilmə (market arabasına söykənmə vəziyyəti) ehtiyacı hiss etmək. Önə əyilmək onurğa kanalını yüngülcə genişləndirdiyi üçün xəstəni müvəqqəti olaraq rahatladır.

Gündəlik hərəkətlərdə (məsələn, səhərlər yataqdan qalxarkən və ya əyilib doğrularkən) beldə şiddətli tutulma və sərtlik hissi.

Bel Sürüşməsi Necə Diaqnoz Edilir?

Xəstələrimiz poliklinikamıza müraciət etdikdə, ilk növbədə ətraflı bir fiziki və nevroloji müayinə həyata keçiririk. Sinirlərdəki refleksləri və güc vəziyyətini yoxladıqdan sonra dəqiq diaqnoz üçün radioloji görüntüləmələrdən istifadə edirik. Ayaq üstə çəkilən Bel Rentgenləri sürüşmənin dərəcəsini və hərəkətliliyini göstərərkən; Maqnit Rezonans (MR) görüntüləməsi sinirlərin və disklərin nə qədər sıxışdığını bizə millimetrik olaraq ətraflı bir şəkildə təqdim edir.

Hər Bel Sürüşməsi Əməliyyat Tələb Edir?

Xəstələrimizin ən böyük narahatlıq mənbəyi və ən çox verdikləri sual budur. Cavab olduqca aydındır: Xeyr, hər bel sürüşməsi əməliyyatla nəticələnmir.

Müalicə planlamasında xəstənin yaşı, sürüşmənin dərəcəsi, gündəlik həyat fəaliyyətlərinin nə qədər təsirləndiyi və ən önəmlisi sinir sıxışmasının (nevroloji zədənin) həcmi bizim üçün yol göstəricidir.

Əgər sürüşmə yüngül səviyyədədirsə, irəliləmir və ayaqda ciddi bir güc itkisi yaratmırsa, müalicədə prioritetimiz daima konservativ (cərrahiyyədən kənar) üsullardır:

Qısa müddətli istirahət və ağrıkəsici/əzələ boşaldıcı dərman müalicələri.

Onurğa ətrafındakı (kor bölgəsi) əzələləri gücləndirərək onurğaya binən yükü azaldan xüsusi fizioterapiya və reabilitasiya proqramları.

Lazımi hallarda, ağrını mənbəyində kəsmək üçün tətbiq olunan epidural steroid inyeksiyaları (nöqtə atışı müalicələr).

Bəs Əməliyyat Nə Zaman Lazımdır?

Tətbiq olunan bütün əməliyyatsız müalicələrə baxmayaraq ağrılar aylarla keçmirsə, xəstənin yeriş məsafəsi evin içində belə çətinlik çəkəcək qədər qısalıbsa, ayaqlarda və ya ayaq biləyində irəliləyici bir güc itkisi (düşük ayaq) başlayıbsa və ya sidik/nəcis saxlaya bilməmək kimi çox təcili sinir zədəsi əlamətləri varsa, cərrahi müdaxilə (əməliyyat) qaçılmaz və qurtarıcı yeganə seçim halına gəlir.

Cərrahi müalicədə əsas məqsədimiz; sıxışan sinirləri rahatlatmaq (dekompressiya) və sürüşən fəqərələri titan vintlərlə (xalq arasındakı ifadə ilə platin) sabitləyərək onurğanın mexaniki düzülüşünü daimi olaraq düzəltməkdir. Günümüzdə müasir mikrocərrahiyyə texnikaları, nöromonitorizasiya (sinirləri əməliyyat zamanı anlıq izləmə) sistemləri və inkişaf etmiş onurğa stabilizasiyası üsulları ilə bel sürüşməsi əməliyyatları olduqca yüksək uğur və xəstə məmnuniyyəti göstəriciləri ilə, son dərəcə təhlükəsiz bir şəkildə həyata keçirilir.

Unutmayın: Bel ağrısı, bədəninizin sizə “bir şeylər tərs gedir” demə şəklidir. Ağrılarınızla yaşamağa öyrəşmək, qulaqdan dolma məlumatlarla vaxt itirmək və ya səlahiyyətsiz şəxslərə bel çəkdirmək yerinə; problemin əsl mənbəyini tapmaq və elmi, daimi bir həll yolu yaratmaq üçün mütləq bir Beyin, Onurğa Beyni və Sinir Cərrahiyyəsi (Nöroşirurgiya) mütəxəssisinə müraciət edin.

Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu, Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Mütəxəssisi, İzmir

Açıqlama: Bu yazı yalnız cəmiyyəti məlumatlandırmaq və maarifləndirmək məqsədilə hazırlanmışdır və heç bir şəkildə peşəkar tibbi diaqnoz, müayinə və ya müalicə tövsiyəsinin yerini tutmur; sağlamlıq problemləriniz üçün mütləq bir mütəxəssis həkimə müraciət etməlisiniz.