Uzun müddətdir görüşmədiyiniz bir dostunuzla rastlaşdınız və sizə dediyi ilk söz „Sənin üz cizgilərinə nə olub, bir az dəyişmisən?” oldu. Bəlkə də illərdir taxdığınız nişan üzüyünüz artıq barmağınızı sıxır, yetkinlik yaşında olmağınıza baxmayaraq ayaqqabılarınız ayağınıza dar gəlməyə başlayır. Çoxumuz bu cür dəyişiklikləri „qocalıram”, „kökəlirəm” və ya „bədənim su tutub” deyə ötüşdürürük.

Halbuki güzgüdəki bu sinsi dəyişikliyin, genişlənən çənənizin və ya böyüyən əllərinizin altında beyninizin dərinliklərində gizlənən bir sağlamlıq problemi yata bilər: Akromeqaliya.

Xalq arasında ümumiyyətlə „böyümə xəstəliyi” kimi tanınan akromeqaliya, illər ərzində millimetr-millimetr irəliləyən, xəstənin özü və yaxın ətrafı tərəfindən çox çətin fərq edilən, lakin müalicə edilmədikdə bədəni içdən-içə yıpradan ciddi bir xəstəlikdir. Bəs əllərimizdəki və üzümüzdəki bu dəyişikliyin beynimizlə nə əlaqəsi var?

Bədənin Orkestr Dirijoru: Hipofiz Vəzi

Burnumuzun kök hissəsinin düz arxasında, beyin əsasında yerləşən və təxminən bir noxud böyüklüyündə olan bir vəzi var: Hipofiz Vəzi. Bu kiçicik toxuma qalxanvari vəzidən tutmuş çoxalmaya, stresdən böyüməyə qədər bədənimizdəki bütün hormon tarazlığını idarə edən əsas mərkəz, yəni bədənimizin orkestr dirijorudur.

Akromeqaliya məhz bu hipofiz vəzinin böyümə hormonunu normaldan qat-qat çox istehsal etməsi nəticəsində ortaya çıxır. Bunun 99 faiz nisbətindəki səbəbi isə hipofiz vəzi üzərində əmələ gələn və ümumiyyətlə tamamilə xoşxassəli olan şişlərdir (Hipofiz Adenomları).

Uşaqlıq dövründə bu hormonun çox ifraz olunması boyun həddən artıq uzanmasına (nəhənglik/gigantizm) səbəb olduğu halda; yetkinlikdə böyümə zonaları bağlandığı üçün boy uzanmır. Bunun əvəzinə sümüklər eninə qalınlaşmağa, əllər, ayaqlar, üz sümükləri və daxili orqanlar böyüməyə başlayır.

Akromeqaliya Bədənimizdə Hansı Siqnalları Verir?

Xəstəlik o qədər yavaş irəliləyir ki, əlamətlərin aydın şəkildə ortaya çıxması və düzgün diaqnozun qoyulması bəzən 7 ilə 10 ili tapa bilər. Lakin bədənimiz əslində bizə çoxlu ipucu verir:

Əl və Ayaqlarda Forma Dəyişikliyi: Ayaqqabı ölçüsünün artması, əlcəklərin dar gəlməsi, əllərdə xəmir kimi bir qalınlaşma və şişkinlik hissi.

Üz Cizgilərində Kobudlaşma: Alın sümüyünün qabarıqlaşması, alt çənənin önə doğru uzanması və burun ilə dodaqların böyüməsi.

Diş Problemləri: Çənə sümüyünün genişlənməsinə bağlı olaraq dişlərin arasının açılması və alt-üst çənə qapanışının pozulması.

Səs və Dəri Dəyişiklikləri: Səs tellərinin qalınlaşması ilə səsin boğuq və dərin çıxması; dəridə həddən artıq yağlanma, qalınlaşma və şiddətli tərləmə tutmaları.

Yuxu Apnesi: Tənəffüs yollarındakı toxumaların böyüməsi səbəbindən inkişaf edən şiddətli xoruldama və yuxuda nəfəsin dayanması problemləri.

Yalnız Zahiri Görünüşü Deyil, Daxili Orqanları da Təsir Altına Alır

Akromeqaliya yalnız estetik bir problem və ya sümük böyüməsi deyil. Əsl təhlükə xəstəliyin bədənin daxili sistemlərində yaratdığı dağıntıdır. Həddən artıq ifraz olunan böyümə hormonu; ürək əzələsinin böyüməsinə (ürək çatışmazlığı riski), yüksək təzyiqə, inadkar oynaq ağrılarına və insulin müqavimətinin qırıla bilməməsi nəticəsində şiddətli diabetə (şəkər xəstəliyinə) səbəb ola bilər.

Bundan əlavə, beyin əsasında böyüməyə davam edən hipofiz şişi düz üstündən keçən görmə sinirlərinə təzyiq etməyə başlayır. Xəstələr zamanla sağ və sol kənarları görə bilmədiklərini, sanki „at gözlüyü taxmış” kimi görmə sahələrinin daraldığını fərq edirlər. Buna ümumiyyətlə inadkar və keçməyən baş ağrıları müşayiət edir.

Diaqnoz və Qızıl Standart Müalicə Üsulu

Əgər bu əlamətlərin birini və ya bir neçəsini yaşayırsınızsa, mütləq bir səhiyyə müəssisəsinə müraciət etməlisiniz. Qanda böyümə hormonu (GH) və IGF-1 səviyyələrinin ölçülməsi ilk addımdır. Hormon yüksəkliyi aşkar edildikdə çəkiləcək bir Beyin MR-i ilə şişin yeri və böyüklüyü aydın şəkildə xəritələnir.

Akromeqaliya, diaqnozu gecikdirilsə də, günümüzdə uğurla müalicə edilə bilən bir xəstəlikdir.

Müalicədə ən təsirli üsul və qızıl standart şişin cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi (Neyroşirurgiya) mütəxəssisləri tərəfindən tətbiq edilən Endoskopik Transsfenoidal Cərrahiyyə üsulu xəstələr üçün böyük rahatlıq təqdim edir.

Kəllə Sümüyü Açılmadan Beyin Əməliyyatı

Bu müasir mikrocərrahiyyə üsulunda xəstənin kəlləsində hər hansı bir kəsik edilmir. Xüsusi kameralar (endoskoplar) və mikro alətlər istifadə edilərək birbaşa burun deşiklərindən daxil olunur. Sinus boşluqlarından keçilərək beynin əsasındakı şişə çatılır və ətrafdakı sağlam beyin toxumalarına zərər vermədən yalnız şiş çıxarılır.

Xaricdən görünən heç bir əməliyyat izinin olmaması, xəstəxanada qalma müddətinin çox qısa olması və xəstənin gündəlik həyatına tez qayıda bilməsi bu üsulun ən böyük üstünlükləridir.

Şiş çıxarıldığı anda böyümə hormonu səviyyələri sürətlə aşağı düşməyə başlayır. Yumşaq toxumalardakı şişkinliklər (əllərdəki və üzdəki ödemlər) həftələr ərzində gözlə görünən şəkildə enir, yuxu apnesi və baş ağrıları düzəlir. Sümüklərdəki struktur dəyişiklikləri geriyə dönməsə də, xəstəliyin irəliləməsi və daxili orqanlara verdiyi zərər tamamilə dayandırılmış olur.

Unutmayın: Bədəninizin sizə pıçıldadığı siqnalları dinləyin. Güzgüdəki üzünüzə köhnə fotoşəkillərinizlə müqayisə edərək yenidən baxın. Erkən fərqindəlik və sahəsində mütəxəssis bir cərrahi müdaxilə ilə sağlam, rahat bir həyata addım atmaq sizin əlinizdədir.

Sağlam günlər arzulayıram.

Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Mütəxəssisi, İzmir