Aqrafiya, dil və motor sistemləri sağlam olmasına baxmayaraq yazma qabiliyyətinin qismən və ya tamamilə itirilməsini ifadə edən əldə edilmiş nevroloji pozğunluqdur. Əsas dil funksiyalarının pozulması olan afaziyadan fərqli olaraq aqrafiya yalnız yazmaya təsir edir; nitq, oxuma və digər dil bacarıqları nisbətən qorunmuş qala bilər. Beyin zədələnməsindən sonra ortaya çıxır və altta yatan lezyonun yerinə görə çox müxtəlif klinik görünümlər nümayiş etdirə bilər.
Tarixi Arxa Plan
Aqrafiya ilk dəfə 1869-cu ildə William Ogle tərəfindən ayrı bir klinik antite kimi təsvir edilmişdir. Sonrakı onilliklər ərzində Dejerine, Wernicke və Exner kimi nevroloqlar müxtəlif aqrafiya növlərinin anatomik əsaslarını müəyyən etməyə çalışmışlar; xüsusilə sol orta frontal girusdakı “yazma mərkəzi” konsepsiyası uzun müddət müzakirə olunmuşdur. Bu gün aqrafiyanın tək bir mərkəzdən deyil, geniş kortikal və subkortikal şəbəkədən qaynaqlandığı qəbul edilmişdir.
Təsnifat
Aqrafiya pozulmuş idrak prosesinin xarakterinə görə iki əsas başlıq altında ele alınır.
Mərkəzi (Linqvistik) Aqrafiya Növləri
Mərkəzi aqrafiya yazmanın dil komponentlərini etkiləyir; əl yazısının motor keyfiyyətindən müstəqil olaraq söz seçimi, heca və söz istehsalında pozğunluq müşahidə olunur.
Fonemik aqrafiyada səs-hərf çevrilmə qaydalarından istifadə edərək yazma qabiliyyəti pozulur; xəstə tanış sözlər yaza bilsə də yeni ya da qeyri-adi sözlər yaza bilmir. Leksikal aqrafiyada söz hafizəsinə əsaslanan yazma zədələnir; xəstə nizamlı sözlər düzgün yaza bilsə də istisnai ya da qeyri-nizami yazılışlı sözlərdə ciddi səhvlər edir. Dərin aqrafiyada həm fonemik həm leksikal yollar zədələnir; semantik səhvlər və neolojizmlər ön plana çıxır. Semantik aqrafiyada söz mənasından müstəqil yazma nisbətən qorunmuş olsa da məzmun baxımından mənasız mətnlər istehsal edilir.
Periferik (Motor) Aqrafiya Növləri
Periferik aqrafiya yazmanın motor icrası mərhələsini etkiləyir; dil prosesləri nisbətən sağlam qalır.
Apraksik aqrafiyada əl hərəkətlərinin proqramlaşdırılması pozulur; hərflər yanlış sıralanır, təkrarlanır ya da lazımsız xətlər əlavə edilir. Afferent dizqrafiyada proprioseptiv və vizual geri bildirimin inteqrasiyası zədələnir; xəstə yazdıqlarını izləyə bilmədikdə performansı xeyli düşür. Məkani aqrafiyada hərflərin kağız üzərindəki təşkili pozulur; sətrlər maillik göstərir, hərf araları qeyri-nizami olur ya da səhifənin yarısı istifadəsiz qalır.
Nöroanatomik Korrelyasiyalar
Aqrafiyanın nöroanatomiyası lezyonun yerinə görə mühüm fərqliliklər göstərir.
Sol arxa frontal korteks və xüsusilə orta frontal girus, motor yazma proqramlaşdırmasının kritik bölgəsidir; bu sahədəki zədələnmə apraksik aqrafiyaya yol açır. Sol perisilvian bölgə lezyonları afaziya ilə birlikdə seyreden mərkəzi aqrafiyaya səbəb ola bilər. Sol açısal girus lezyonları leksikal aqrafiya ilə yanaşı aleksiya ilə birgəliyi səbəbindən diaqnostik baxımdan əhəmiyyət daşıyır. Bazal ganqliya və talamus lezyonları subkortikal aqrafiyaya yol açır; bu tabloda həm motor həm də linqvistik yazma komponentləri təsirlənə bilər. Korpus kallozum zədələnməsi isə hemisfer dominantlığının əks tərəfindəki ədddə izolə aqrafiyaya səbəb ola bilən nadir bir tablodur.
Müşayiət Edən Pozğunluqlar
Aqrafiya çox vaxt izolə deyil, digər nevroloji tapıntılarla birlikdə görülür. Gerstmann sindromunuda aqrafiya; akalkuliya, sağ-sol oriyentasiya pozğunluğu və barmaq agnoziyas ilə birləşir; sol açısal girus lezyonuna işarə edir. Afaziya ilə birlikdə görüldükdə yazma pozğunluğu şifahi dil pozğunluğunu əks etdirir. Apraksiya ilə birgəliyi sol hemisfer parietal lezyonlarında tez-tez qarşılaşılan bir vəziyyətdir. Aleksiya ilə birlikdə aqrafiya sol posterior serebral arter lezyonlarının klassik tapıntısıdır; aleksiya aqrafiyasız daha az tez-tez görülür.
Səbəbləri
Aqrafiyaya yol açan başlıca patolojilər aşağıdakılardır:
- İnsult: Ən çox rast gəlinən səbəb; xüsusilə sol orta serebral arter sulama sahəsi lezyonları
- Travmatik beyin zədələnməsi: Fokal kortikal ya da yaygın akson zədələnməsi
- Neyrodejenerativ xəstəliklər: Alzheimer xəstəliyi, frontotemporal demans, kortikobasal dejenerasiya
- Beyin şişləri: Sol hemisfer tutulumu
- Epilepsiya: İktal və postiktal dövrdə keçici aqrafiya
- Metabolik ensefalopati: Wernicke ensefalopatisi daxil olmaqla
Diaqnoz və Qiymətləndirmə
Aqrafiyanın hərtərəfli qiymətləndirilməsi bir neçə yazma tapşırığını əhatə edir. Spontan yazma (özbaşına məktub ya da mətn istehsalı), diktə yazma, kopya yazma və transkripsiya tapşırıqları ayrıca tətbiq edilir; bu sayədə pozulmuş və qorunmuş yazma yolları bir-birindən ayrıştırıla bilər. Neyropsikoloqlar tərəfindən tətbiq edilən standartlaşdırılmış testlər arasında Western Afaziya Batareyası, Boston Diaqnostik Afaziya Müayinəsi və Aachen Afaziya Testinin yazma alt testləri yer alır. Nörögörüntüləmə lezyon lokalizasiyasının müəyyən edilməsindən həyati əhəmiyyət daşıyır; diffüziya ağırlıqlı MRT və funksional MRT birlikdə istifadə edildikdə həm struktur həm funksional korrelyasiya mümkün olur.
Müalicə və Reabilitasiya
Aqrafiya müalicəsi lezyonun növünə, şiddətinə və xəstənin fərdi xüsusiyyətlərinə görə formalaşdırılır. Dil terapiyası çərçivəsində nitq-dil patoloqları fonemik farkındalıq məşqləri, söz istehsalı strategiyaları və hərf-səs uyğunlaşdırma işlərini birlikdə yürüdür. Motor yazma reabilitasiyasında əl-göz koordinasiyası məşqləri, proprioseptiv geri bildirim texnikaları və qrafomotor praktik proqramları tətbiq edilir. Kompensator yanaşmalar klaviatura istifadəsi, səs tanıma proqramları və proqnozlaşdırıcı mətn tətbiqetmələri kimi yardımçı texnologiyaları əhatə edir. Müşayiət edən afaziya və ya apraksiyanın müalicəsi də inteqrasiya olunmuş reabilitasiya proqramının ayrılmaz hissəsidir.
Proqnoz
Proqnoz əsasən altta yatan səbəbin müalicə oluna bilməsinə, lezyonun böyüklüyünə və lokalizasiyasına, xəstənin yaşına və təhsil səviyyəsinə bağlıdır. Kiçik fokal lezyonlarda intensiv reabilitasiya ilə əhəmiyyətli düzəlmə əldə edilə bilər. Neyrodejenerativ xəstəliklərdə isə yazma pozğunluğu zamanla irəliləyir və daha geniş idrak çöküşü tablosunun bir parçasına çevrilir. Erkən dövrdə başladılan intensiv dil və motor reabilitasiyası həm funksional qazanımı həm də həyat keyfiyyətini müsbət yöndə təsir edir.