Bu, ICD-10 tanı sınıflandırma sisteminde kullanılan bir tanı kodudur. Beynin hareket kontrolünden sorumlu belirli devrelerini — ekstrapiramidal sistemi — etkileyen ve daha yaygın bilinen hastalıklar (Parkinson hastalığı, Huntington hastalığı gibi) dışında kalan tanımlanmış hareket bozukluklarını kapsar. “Diğer tanımlanmış” ifadesi, tablonun özgün bir klinik varlık olduğunu ancak daha sık kullanılan ana kodların kapsamına girmediğini belirtir.

Ekstrapiramidal Sistem Nedir?

İnsan beyninde hareket iki ana yol aracılığıyla düzenlenir. Piramidal sistem, kasıtlı ve bilinçli hareketleri başlatıp yönlendirir. Ekstrapiramidal sistem ise bu hareketlerin kalitesini düzenleyen, onlara akıcılık, denge ve koordinasyon katan bir arka plan sistemidir. Bazal gangliyonlar, substantia nigra, serebellum bağlantıları ve ilgili devreler bu sistemin temel yapılarıdır.

Ekstrapiramidal sistem bozulduğunda hareket ya fazla üretilir — istemsiz ve kontrol dışı hareketler ortaya çıkar — ya da yetersiz kalır — hareketler yavaşlar, zorlaşır ve sertleşir. Her iki tablo da günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyebilir.

G25.8 Kapsamında Hangi Durumlar Yer Alır?

Bu kod oldukça geniş bir hastalık yelpazesini barındırır. En sık karşılaşılan tablolar şunlardır:

• İlaç kaynaklı hareket bozuklukları — antipsikotikler, antiemetikler ve bazı antidepresanlar başta olmak üzere çeşitli ilaçların tetiklediği tardif diskinezi, akut distoni, akatizi ve tardif distoni
• Restless legs sendromu (huzursuz bacak sendromu) — özellikle gece dinlenirken bacaklarda rahatsız edici his ve hareket etme ihtiyacı
• Periyodik ekstremite hareket bozukluğu — uyku sırasında bacaklarda tekrarlayan istem dışı hareketler
• Stereotipiler — anlamsız, tekrarlayan ve ritmik hareketler
• Miyoklonus — ani, kısa süreli ve istemsiz kas seğirmeleri; epileptik kökenli olmayan türleri bu grupta değerlendirilebilir
• Hemibalizmus — vücudun bir yarısında görülen şiddetli, fırlayıcı tarzda istemsiz hareketler
• Bazı distoni türleri — kasların anormal ve sürekli kasılmasıyla oluşan zorlanmış postürler; vokal kord distonisi, yazıcı krampi gibi mesleki distoniler

Hareket Bozukluğu Nedir, Nasıl Anlaşılır?

Hareket bozuklukları, kişinin yapmak istemediği hareketlerin ortaya çıkması ya da yapmak istediği hareketlerin zorlaşması şeklinde kendini gösterir. Bu durumu dışarıdan gözlemlemek çoğu zaman mümkündür; ancak kişi için bu hareketler üzerinde hiçbir kontrolünün olmadığını bilmek derin bir çaresizlik ve utanç kaynağı olabilir.

Hareket bozuklukları genel olarak iki büyük kategoride incelenir:

Hiperkinetik bozukluklar — aşırı, istemsiz ve istenmeyen hareketlerle seyreder:

• Tremor (titreme)
• Kore (dans eder gibi, akıcı ve öngörülemeyen istemsiz hareketler)
• Distoni (sürekli veya tekrarlayan kas kasılmaları, zorlanmış pozisyonlar)
• Tik (ani, kısa ve tekrarlayan hareketler ya da sesler)
• Miyoklonus (ani kas seğirmeleri)
• Akatizi (derin bir huzursuzluk ve hareket etme zorunluluğu hissi)

Hipokinetik bozukluklar — hareketlerin yavaşlaması, azalması veya zorlaşmasıyla seyreder:

• Bradikinezi (hareketlerin yavaşlaması)
• Hipokinezi (hareket genişliğinin azalması)
• Akinezi (hareketi başlatmakta güçlük)

İlaç Kaynaklı Hareket Bozuklukları

G25.8 kapsamında özellikle önem taşıyan bir alt grup, ilaçların tetiklediği hareket bozukluklarıdır. Antipsikotik ilaçlar, mide bulantısı ve kusma için kullanılan metoklopramid gibi ilaçlar ve bazı antidepresanlar ekstrapiramidal sistemi etkileyebilir.

Tardif diskinezi, bu ilaçların uzun süreli kullanımı sonrası gelişen, özellikle ağız, yüz ve dil çevresinde görülen istemsiz tekrarlayan hareketlerdir. Dudak büzme, dil çıkarma, çene hareketleri tipik görünümleridir. Sorunun can sıkıcı yanı, ilaca karşı uzun süre maruz kaldıktan sonra ortaya çıkması ve ilaç kesilse bile kalıcı hale gelebilmesidir.

Akut distoni, ilacın ilk dozlarından kısa süre sonra gelişebilir. Boyun kaslarının anormal kasılmasıyla başın yana ya da geriye çekilmesi (tortikolis), çene kasılması ya da gözlerin yukarı kayması gibi dramatik tablolara yol açabilir ve acil müdahale gerektirir.

Akatizi, içten gelen derin bir huzursuzluk ve yerinde duramama hissidir. Kişi sürekli hareket etmek zorunda hisseder; bu tablo sıklıkla hatalı biçimde anksiyete ya da ajitasyon olarak yorumlanır.

Huzursuz Bacak Sendromu

G25.8 kapsamında en sık karşılaşılan tablolardan biridir. Bacaklarda — zaman zaman kollarda da — özellikle dinlenme ve uyku öncesinde ortaya çıkan, yanma, karıncalanma, gerginlik ya da “içten gelen rahatsızlık” şeklinde tarif edilen bir his ve buna eşlik eden güçlü hareket etme dürtüsüdür. Hareket etmek bu hissi geçici olarak hafifletir; fakat kişi yeniden oturup dinlenir dinlenmez his geri döner. Bu döngü uykuya dalmayı son derece güçleştirir ve kronik uyku yoksunluğuna zemin hazırlar.

Nüfusun yaklaşık %5–10’unu etkileyen bu tablo çoğunlukla tanınmaz, “sinirlilik” ya da “alışkanlık” olarak geçiştirilir. Demir eksikliği, gebelik, kronik böbrek yetmezliği ve bazı ilaçlar tabloyu tetikleyebilir ya da ağırlaştırabilir.

Belirtiler Ne Zaman Değerlendirilmeli?

Aşağıdaki durumlarda bir nörolog ya da hareket bozuklukları uzmanına başvurmak önerilir:

• Kontrolsüz, tekrarlayan ya da ritmik hareketler
• Kasların sürekli ya da aralıklı biçimde kasılarak zorlanmış pozisyonlar alması
• Yürüyüşte dengesizlik ya da beklenmedik düşmeler
• El yazısında belirgin bozulma ya da ince motor becerilerde gerileme
• Yeni başlanan ya da doz değiştirilen bir ilaçtan sonra ortaya çıkan hareket değişiklikleri
• Gece uyku kalitesini bozan bacak huzursuzluğu ve istemsiz hareketler
• Konuşmada ya da yutmada zorlanmayla birlikte gelen hareket bozukluğu

Tanı Nasıl Konur?

Hareket bozukluklarının tanısı büyük ölçüde kliniktir; yani deneyimli bir hekimin gözlemi ve öykü alması sürecin merkezindedir. Hareketin tipi, ne zaman ortaya çıktığı, ne kadar süredir devam ettiği, uyku ile ilişkisi, ilaç kullanım öyküsü ve aile öyküsü kritik bilgilerdir.

Tanıyı desteklemek ve olası nedenleri araştırmak için şu yöntemlere başvurulabilir:

• MRI — yapısal beyin değişikliklerini, bazal gangliyonlardaki lezyonları ve vasküler patolojileri değerlendirmek için
• Kan tetkikleri — demir ve ferritin düzeyleri, tiroid fonksiyonları, elektrolitler, bakır ve seruloplazmin (Wilson hastalığı taraması için), karaciğer ve böbrek fonksiyonları
• Genetik testler — kalıtsal hareket bozukluklarından şüphelenilen vakalarda
• Nörofizyolojik testler — tremor analizi, EMG ve polisomnografi (uyku çalışması) gerektiğinde kullanılır

Tedavide Neler Yapılır?

Tedavi yaklaşımı tamamen tablonun türüne ve altta yatan nedene göre şekillenir.

İlaç kaynaklı tablolarda sorumlu ilacın doz azaltılması ya da kesilmesi, mümkünse alternatif bir ilaca geçilmesi ilk adımdır. Tardif diskinezi tedavisinde valbenazin ve deutetrabenazin gibi görece yeni onaylı ilaçlar kullanılabilir.

Huzursuz bacak sendromunda demir eksikliği varsa demir takviyesi sıklıkla belirgin düzelme sağlar. Dopamin agonistleri ve alfa-2-delta ligandları (gabapentin, pregabalin) tedavinin temel ilaçlarıdır. Kafein ve alkolden kaçınmak, düzenli orta yoğunlukta egzersiz yapmak ve uyku hijyenine dikkat etmek de semptomları hafifletir.

Distonilerde etkilenen kasa enjekte edilen botulinum toksini (botoks), kasın kasılma gücünü geçici olarak azaltarak hem ağrıyı hem de anormal postürü düzeltir ve günümüzde fokal distonilerin birinci basamak tedavisi haline gelmiştir. Oral ilaçlar ve fizik tedavi de tedavi planına eklenir.

Miyoklonusta altta yatan neden tedaviye yön verir; valproat, levetirasetam ve klonazepam gibi ilaçlar sıklıkla kullanılır.

Ağır ve ilaçlara dirençli vakalarda derin beyin stimülasyonu (DBS) değerlendirilebilir; bazal gangliyonlardaki belirli noktalara yerleştirilen elektrotlar aracılığıyla anormal devre aktivitesi düzenlenir.

Günlük Yaşama Etkileri ve Psikososyal Boyut

Hareket bozuklukları yalnızca fiziksel bir sorun değildir. Kontrol edilemeyen hareketler kişinin sosyal ortamlarda gözle görülür biçimde farklılaşmasına yol açar; bu durum utanç, sosyal çekilme ve özgüven kaybına zemin hazırlayabilir. Yazı yazmak, yemek yemek, giyinmek gibi günlük becerilerin güçleşmesi bağımsızlığı tehdit eder. Uyku bozukluğu eşlik ettiğinde yorgunluk ve konsantrasyon güçlüğü de tabloya eklenir.

Psikolojik destek, sosyal hizmet desteği ve gerektiğinde mesleki rehabilitasyon bu hastaların yaşam kalitesini artırmada önemli bir rol üstlenir. Yakınların ve bakıcıların da bu süreçte bilgilendirilmesi ve desteklenmesi tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir sağlık profesyoneline başvurunuz.