Ömür uzunluğunun artması ilə birlikdə onurğa problemləri də getdikcə daha tez-tez qarşımıza çıxır. Xüsusilə sümük əriməsi (osteoporoz) səbəbindən yaranan onurğa çökmə sınıqları, xəstələrin həyat keyfiyyətinə ciddi şəkildə təsir edən bir sağlamlıq problemidir. Bu yazıda, onurğa sınıqlarının müalicəsində uğurla tətbiq edilən iki müasir üsulu — kifoplastika və vertebroplastika — sizin üçün anlaşılan dildə izah etmək istəyirəm.
Onurğa çökmə sınığı nədir?
Onurğa, üst-üstə düzülmüş sümük strukturlarından (vertebra) ibarətdir. Sümük əriməsi, şiş və ya travma kimi səbəblərlə bu sümüklər zəifləyə və içəriyə doğru çökə bilər. Buna vertebral kompressiya sınığı, və ya xalq arasında bilinən adı ilə “onurğa çökmə sınığı” deyilir.
Çökmə sınıqları adətən kürəkdə və beldə şiddətli ağrı, boyda qısalma, önə doğru əyilmə və donqarlıq (kifoz), gündəlik fəaliyyətlərdə nəzərəçarpacaq məhdudlaşma, ayaq üstə durmaqda və yeriməkdə çətinlik kimi əlamətlərlə özünü göstərir.
Bu sınıqlar ən çox 60 yaşdan yuxarı qadınlarda və osteoporoz xəstələrində müşahidə olunur. Lakin sümüklərə yayılmış xərçəng (metastaz) və ya hündürlükdən düşmə kimi hallarda gənc xəstələrdə də ortaya çıxa bilər.
Vertebroplastika nədir?
Vertebroplastika, qırılmış onurğa sümüyünün içinə xüsusi bir sümük sementi (PMMA) yeridilərək sümüyün gücləndirilməsi və ağrının aradan qaldırılması əsasına söykənən minimal invaziv bir prosedurdur. Xalq arasında “onurğa sementi” və ya “onurğa doldurması” olaraq da bilinir.
Prosedur necə həyata keçirilir?
Əməliyyatxana şəraitində xəstə üzüqoylu uzanmış vəziyyətdədir. Lokal anesteziya və yüngül sedasiya tətbiq olunur; yəni xəstə oyaqdır, lakin ağrı hiss etmir. Skopiya (rentgen) cihazının müşayiəti ilə qırıq vertebra müəyyən edilir. Dəridə bir neçə millimetrlik kiçik bir kəsik açılaraq xüsusi bir iynə ilə qırıq sümüyə çatılır. Ardından sümük sementi yeridilərək qırıq sümük möhkəmləndirilir.
Prosedur adətən 30–45 dəqiqə çəkir. Xəstə həmin gün və ya ertəsi gün evə buraxıla bilər.
Kifoplastika nədir?
Kifoplastika, vertebroplastikanın təkmilləşdirilmiş bir versiyasıdır. Əsas fərq, sement yeridilməsindən əvvəl qırıq sümüyün içinə xüsusi bir balonun yerləşdirilməsi və bu balonun şişirilərək çökmüş sümüyün hündürlüyünün bərpa edilməsidir.
Prosedurun mərhələləri
Lokal anesteziya altında iynə ilə qırıq vertebraya daxil olunur. Kiçik bir balon yerləşdirilir və şişirilir. Balon sayəsində çökmüş sümük qaldırılaraq əvvəlki hündürlüyünə yaxınlaşdırılır. Sonda balon çıxarılır və yaranan boşluğa sümük sementi yeridilir.
Kifoplastikanın vertebroplastikaya nisbətən ən mühüm üstünlüyü, sümüyün hündürlüyünü qismən bərpa edə bilməsi və donqarlığın inkişafının qarşısını ala bilməsidir. Bundan əlavə, balon sayəsində aşağı təzyiqlə sement yeridildiyi üçün, sementin onurğa beyni kanalına sızma riski daha aşağıdır.
İki üsul arasındakı fərqlər
| Xüsusiyyət | Vertebroplastika | Kifoplastika |
|---|---|---|
| Balon istifadəsi | Xeyr | Bəli |
| Hündürlük bərpası | Məhdud | Daha təsirli |
| Sement sızma riski | Nisbətən yüksək | Daha aşağı |
| Uyğun xəstə qrupu | Köhnə sınıqlar | Yeni sınıqlar (xüsusilə ilk 4–6 həftə) |
| Donqarlığın düzəldilməsi | Məhdud | Daha uğurlu |
Hansı xəstələrə tətbiq olunur?
Kifoplastika və vertebroplastika aşağıdakı hallarda dəyərləndirilə bilər:
Osteoporoza bağlı onurğa çökmə sınıqları: Ən çox tətbiq sahəsidir. Sümük əriməsi nəticəsində yaranan ağrılı sınıqlarda təsirli bir həlldir.
Xərçəngə bağlı onurğa sınıqları: Sümüklərə yayılmış şişlər səbəbindən yaranan sınıqlarda həm ağrı nəzarəti, həm də sümük gücləndirilməsi məqsədilə istifadə olunur.
Dərman müalicəsinə cavab verməyən ağrılar: Ağrıkəsicilər, korset və yataq istirahəti kimi konservativ üsullarla ən azı 3–4 həftə keçməsinə baxmayaraq ağrısı davam edən xəstələrdə tətbiq edilə bilər.
Prosedurdan sonrakı proses
Bu prosedurlar minimal invaziv olduğu üçün sağalma prosesi olduqca qısadır. Xəstələrin böyük əksəriyyəti prosedurdan bir neçə saat sonra ayağa qalxa bilir və adətən həmin gün və ya ertəsi gün evə buraxılır. Xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsi prosedurdan sonrakı ilk günlərdən etibarən ağrılarında nəzərəçarpacaq azalma hiss edir. Bir neçə gün ərzində gündəlik fəaliyyətlərə qayıdış mümkündür. Lakin bir neçə həftə ağır qaldırma və ağır fiziki fəaliyyətlərdən çəkinmək tövsiyə olunur.
Prosedurun riskləri varmı?
Hər cərrahi prosedurda olduğu kimi kifoplastika və vertebroplastikada da bəzi risklər mövcuddur; lakin ciddi ağırlaşma faizi olduqca aşağıdır. Mümkün risklər arasında infeksiya, qanaxma, sementin ətraf toxumalara sızması və çox nadir hallarda sinir zədələnməsi sayıla bilər. Təcrübəli əllərdə və uyğun xəstə seçimi ilə bu risklərin böyük əksəriyyəti minimuma endirilə bilər.
Tez-tez verilən suallar
Prosedur ağrılıdırmı? Lokal anesteziya və sedasiya altında həyata keçirildiyi üçün prosedur zamanı ağrı hiss edilmir. Prosedurdan sonra yüngül bir ağrı ola bilər; lakin bu, adətən sadə ağrıkəsicilərlə nəzarət altına alınır.
Hər onurğa sınığına tətbiq edilə bilərmi? Xeyr. Sınığın növü, müddəti, xəstənin ümumi vəziyyəti və müşayiət edən xəstəliklər dəyərləndirilməlidir. Hansı müalicənin uyğun olduğuna mütləq bir onurğa cərrahı qərar verməlidir.
Sınıqdan nə qədər sonra edilməlidir? Ən yaxşı nəticələr sınığın ilk bir neçə həftəsində əldə edilir. Xüsusilə kifoplastikada, hündürlük bərpasının uğurlu ola bilməsi üçün erkən müdaxilə vacibdir. Altı ayı keçən sınıqlarda uğur faizi azala bilər.
Yaşlı xəstələr bu proseduru tolere edə bilərmi? Bəli. Ümumi anesteziya tələb etmədiyi və minimal invaziv olduğu üçün, açıq əməliyyatı tolere edə bilməyəcək yaşlı və xroniki xəstəliyi olan şəxslər üçün xüsusilə uyğun bir seçimdir.
Nəticə
Kifoplastika və vertebroplastika, onurğa çökmə sınıqlarında xəstələrin ağrılarını tez aradan qaldırmaq və həyat keyfiyyətlərini yüksəltmək üçün tətbiq edilən təhlükəsiz və təsirli müalicə üsullarıdır. Açıq əməliyyat tələb etməməsi, qısa çəkməsi və sürətli sağalma təmin etməsi bu üsulların ən mühüm üstünlükləridir.
Xüsusilə sümük əriməsi olan və kürək-bel ağrısı çəkən xəstələrimə şikayətlərini nəzərə almamağı deyil, erkən dövrdə bir onurğa cərrahına müraciət etməyi tövsiyə edirəm. Erkən diaqnoz və vaxtında müdaxilə, müalicənin uğurunu birbaşa təsir edən ən kritik amildir.
Bu yazı ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmışdır. Müalicə qərarları mütləq mütəxəssis həkim müayinəsi və dəyərləndirməsindən sonra verilməlidir.
Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi üzrə Mütəxəssis