Əllərinizdəki titrəmə üzündən bir fincan qəhvəni dağıtmadan içə bilmədiyinizi, köynəyinizin düymələrini bağlamaqda çətinlik çəkdiyinizi və ya addımlarınızın getdikcə yavaşladığını təsəvvür edin. Parkinson xəstəliyi və ya şiddətli titrəmə (tremor) problemi yaşayan minlərlə xəstə üçün bu vəziyyət təəssüf ki, gündəlik həyatın yorucu bir gerçəkliyidir. Lakin inkişaf edən tibb texnologiyası sayəsində, xəstələrin “ikinci bahar” adlandırdığı bir müalicə üsulu var: xalq arasında beyin stimulyatoru, tibbi adı ilə isə dərin beyin stimulyasiyası (DBS).
Bəs xəbərlərdə tez-tez qarşımıza çıxan, xəstələrin əməliyyat masasında mahnı oxuyarkən və ya söhbət edərkən müalicə edildiyi bu üsul tam olaraq nədir? Gəlin, beyin stimulyatorunun kimlərə tətbiq edildiyini, necə işlədiyini və əməliyyat prosesinin təfərrüatlarını ən anlaşılan şəkildə danışaq.
Beyin stimulyatoru tam olaraq nədir və necə işləyir?
Ürək stimulyatorlarını hamımız eşitmişik; ürəkdəki ritm pozğunluğunu tənzimləmək üçün elektrik siqnalları göndərirlər. Beyin stimulyatoru da tam olaraq bu məntiqlə işləyir.
Parkinson kimi hərəkət pozğunluğu xəstəliklərində, beynin dərinliklərindəki bəzi hüceyrələr zədələnir və yanlış, nizamsız elektrik siqnalları istehsal etməyə başlayır. Bu vəziyyət xaricə titrəmə, qıcolma və ya yavaşlama olaraq əks olunur. Beyin stimulyatoru müalicəsində, beynin problemli siqnallar istehsal edən bu mərkəzlərinə tük teli incəliyində iki ədəd elektrod (kabel) yerləşdirilir. Bu kabellər, dəri altından keçirilərək döş qəfəsində körpücük sümüyünün altına yerləşdirilən əsas batareyaya (stimulyatora) qoşulur.
Stimulyator açıldıqda, beynin o bölgəsinə davamlı və nizamlı bir elektrik cərəyanı göndərilir. Bu cərəyan, xəstə hüceyrələrin istehsal etdiyi o “səs-küylü və xətalı” siqnalları boğur. Sistem bir növ radiodakı küyü aradan qaldırıb kanalı aydınlaşdırmaq kimidir.
Hansı xəstəliklərdə istifadə olunur?
Beyin stimulyatoru hər nevroloji xəstəlik üçün bir həll deyil. Bu gün ən yüksək uğur faizini aşağıdakı üç xəstəlik qrupunda görürük:
Parkinson xəstəliyi: Dərman müalicəsinin artıq kifayət etmədiyi, dərmanların yan təsirlərinin (qeyri-iradi qıvrılma və sıçrama hərəkətləri) xəstəni yorduğu və ya “açıq-bağlı (on-off)” dalğalanmalarının tezləşdiyi xəstələrdə həyat dəyişdiricidir.
Essensial tremor (ailəvi titrəmə): Stresslə, həyəcanla və ya bir əşyanı tutmağa çalışarkən artan, şəxsin şorba içməsini və ya yazı yazmasını belə qeyri-mümkün hala gətirən inadkar əl titrəmələrində çox təsirlidir.
Distoniya: Bədənin müəyyən bölgələrində və ya hamısında müşahidə olunan, əzələlərin qeyri-iradi və ağrılı şəkildə qıcolması, bükülməsi və ya bükük qalması vəziyyətidir.
Hər Parkinson xəstəsinə stimulyator qoyulurmu? (Kimlər uyğun namizəddir?)
Bu, poliklinikamıza gələn xəstələrin ən çox verdiyi suallardan biridir. Beyin stimulyatoru, Parkinson diaqnozu qoyulan hər xəstəyə ilk mərhələdə tətbiq edilmir. Bir xəstənin beyin stimulyatoru üçün uyğun namizəd ola bilməsi üçün aşağıdakı şərtlər tələb olunur:
Adətən xəstəliyin başlanğıcından ən azı 4-5 il keçmiş olmalıdır; xəstə başlanğıcda Parkinson dərmanlarından (Levodopa) fayda görmüş, lakin zamanla dərmanın təsir müddətinin qısalmış olması; və şiddətli psixiatrik bir pozğunluğunun və ya irəliləmiş demans (bunama) vəziyyətinin olmaması lazımdır.
Əməliyyat qərarı; beyin və sinir cərrahı, nevroloq və psixiatrın daxil olduğu mütəxəssis bir şura tərəfindən, xəstəyə edilən ətraflı testlər nəticəsində qəbul edilir.
Əməliyyat prosesi qorxuludurmu? Niyə oyaq vəziyyətdə edilir?
Beyin əməliyyatı fikri təbii olaraq xəstələri narahat edir. Lakin beyin stimulyatoru əməliyyatlarının ən maraqlı və inam verən cəhətlərindən biri, xəstənin əməliyyatın böyük bir hissəsində oyaq olmasıdır.
Beyin toxumasının özündə acı və ya ağrı reseptoru yoxdur; yəni beyin ağrını hiss etmir. Yalnız baş dərisi lokal anesteziya ilə keyləşdirilir. Xəstə ilə əməliyyat boyunca söhbət edirik. Elektrodları yerləşdirərkən xəstədən əlini açıb-bağlamasını, su içməsini və ya saymasını istəyirik. Məqsədimiz; verilən aşağı elektrik cərəyanı ilə titrəmənin və ya qıcolmanın o saniyə dayandığını canlı şəkildə müşahidə etmək və elektrodu millimetrik olaraq ən doğru nöqtəyə yerləşdirməkdir. Döşə stimulyatorun yerləşdirildiyi son mərhələdə isə xəstə ümumi anesteziya ilə yatızdırılır.
Əməliyyatdan sonra həyat necə dəyişir?
Əməliyyat bitdikdən bir neçə gün sonra stimulyatorun tənzimləmələri bir kompüterin köməyi ilə şəxsə özəl olaraq proqramlaşdırılır. Doğru tezlik tapıldıqda xəstənin titrəmələri və tutuqluqları dramatik şəkildə azalır.
Xəstə yenidən öz yeməyini yeyə, geyinə və gəzintiyə çıxa bilir. İstifadə olunan dərman dozaları ciddi şəkildə azaldılır, beləliklə dərmanların yaratdığı başgicəllənmə hissi və qeyri-iradi hərəkətlər aradan qalxır. Stimulyatorların ömrü modeldən asılı olaraq 3 ilə 5 il arasında dəyişir; yenidən doldurula bilən stimulyatorlarda bu müddət 15-20 ilə qədər çıxır. Stimulyator bitdikdə beynə toxunulmadan, yalnız döşdəki batareya 20 dəqiqəlik kiçik bir prosedurla dəyişdirilir.
Nəticə
Xülasə etmək lazımdırsa, beyin stimulyatoru xəstəliyi tamamilə yox edən (kökündən qazıyan) bir müalicə deyil. Lakin xəstənin əlindən alınan o köhnə “müstəqil günlərini”, azad şəkildə hərəkət edə bilmə qabiliyyətini və həyat keyfiyyətini ona geri qaytaran, sanki zamanı geriyə döndərən çox güclü bir tibbi silahdır.
Ağlınıza gələn digər suallar, uyğunluq vəziyyətinizin dəyərləndirilməsi və görüş planlaması üçün WhatsApp xəttimiz vasitəsilə komandamıza birbaşa müraciət edə bilərsiniz.
Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi üzrə Mütəxəssis, İzmir
İmtina: Bu yazı yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmış olub, tibbi diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi yerinə keçmir; şikayətləriniz və ən doğru müalicə üsulu üçün mütləq mütəxəssis bir həkimə fiziki müayinə olunmalısınız.