Rugpijn is een uiterst veelvoorkomende klacht die bijna iedereen op enig moment in zijn leven ervaart. Hoewel er in het dagelijks leven minder vaak over wordt gesproken dan over lagerugpijn, kan pijn in het boven- en middenrug gebied de levenskwaliteit aanzienlijk beïnvloeden. Het ontstaat meestal door een verkeerde houding, spiervermoeidheid, het tillen van zware lasten of langdurige onbeweeglijkheid, en verdwijnt binnen enkele dagen vanzelf. In sommige gevallen kan rugpijn echter een waarschuwingssignaal zijn voor een ernstiger probleem van de wervelkolom of de inwendige organen. Het belangrijkste is om gewone pijn te kunnen onderscheiden van pijn die een “waarschuwingssignaal” draagt. In dit artikel leg ik vanuit neurochirurgisch oogpunt de oorzaken van rugpijn uit, wanneer deze serieus genomen moet worden en hoe u zich kunt beschermen.
Een korte opmerking over de rug en de wervelkolom
Om rugpijn te begrijpen, is het nuttig eerst de structuur van dit gebied te kennen. De rug, in de geneeskunde “thoracaal gebied” genoemd, strekt zich uit van de hoogte van de schouders tot het einde van de ribben. Dit gebied bevat twaalf rugwervels (thoracale wervels), die elk een gewricht vormen met de ribben. Deze structuur maakt de borstwervelkolom stabieler en minder beweeglijk dan de onderrug (lumbale gebied); daarom komen problemen zoals een hernia in de rug minder vaak voor dan in de onderrug.
De tussenwervelschijven die de wervels verbinden, het benige kanaal dat het ruggenmerg beschermt, de zenuwwortels en de omliggende spieren en banden werken als een geheel samen. Overbelasting, slijtage of beschadiging van een van deze structuren kan pijn veroorzaken. Bovendien grenst het ruggebied aan vitale organen zoals het hart, de longen, de grote bloedvaten, de maag en de alvleesklier, waardoor problemen aan deze organen zich ook kunnen uiten als uitstralende pijn in de rug. Juist om deze reden moet rugpijn vanuit zo’n breed perspectief worden beoordeeld.
Wat zijn de meest voorkomende oorzaken van rugpijn?
De overgrote meerderheid van de rugpijn is van mechanische oorsprong; dat wil zeggen dat het ontstaat door overbelasting van de spieren, banden en gewrichten rond de wervelkolom en niet levensbedreigend is. Lang zitten met een slechte houding achter de computer, kantoorwerk, plotselinge en ongecontroleerde bewegingen, het dragen van zware lasten, een zittende levensstijl en overgewicht zijn de belangrijkste uitlokkers van dit soort pijn. De in het moderne leven toenemende tijd voor schermen heeft de frequentie van rugpijn, vooral bij jongere mensen, duidelijk verhoogd.
Naast pijn die afkomstig is van spieren en banden (myofasciale pijn), kunnen ook structurele problemen van de wervelkolom rugpijn veroorzaken. Een hernia van de borstwervelkolom, slijtage van de wervelkolom (degeneratieve veranderingen), wervelkolomkrommingen zoals scoliose en kyfose, inzakkingsfracturen door botverlies (osteoporose) en vernauwing van het wervelkanaal (spinaalkanaalstenose) behoren tot de meest voorkomende. Vooral bij oudere mensen en vrouwen na de menopauze kan osteoporose, die het gevolg is van een verminderde botdichtheid, leiden tot inzakkingsfracturen van de wervelkolom en bijbehorende rugpijn, zelfs bij geringe belasting.
Minder vaak behoren ook ontstekingsreumatische aandoeningen (zoals de ziekte van Bechterew), infecties van de wervelkolom en tumoren tot de oorzaken van rugpijn. De meeste van deze oorzaken kunnen met een passende behandeling onder controle worden gebracht; om vast te stellen welke ervan de oorzaak is, is echter een medische beoordeling onmisbaar. Wanneer patiënten zichzelf proberen te diagnosticeren, leidt dit vaak ofwel tot onnodige angst, ofwel juist tot het over het hoofd zien van een belangrijk symptoom.
Wanneer wordt rugpijn als gevaarlijk beschouwd? Waarschuwingssignalen
In de geneeskunde worden deze waarschuwingssignalen die op een ernstige ziekte kunnen wijzen “rode vlaggen” (red flags) genoemd. Deze symptomen betekenen op zichzelf niet altijd een ernstige ziekte; hun aanwezigheid geeft echter aan dat de pijn zorgvuldiger onderzocht moet worden. Als een of meer van de volgende symptomen uw rugpijn vergezellen, raad ik u aan een arts te raadplegen en het niet te negeren:
Pijn die niet verbetert bij rust en ’s nachts verergert. Mechanisch veroorzaakte pijn neemt meestal af bij rust en varieert gedurende de dag met de activiteit. Daarentegen moet pijn die u ’s nachts uit uw slaap wekt, verergert bij het liggen of helemaal niet verandert bij beweging, zorgvuldiger worden onderzocht op aandoeningen zoals ontstekingsziekten, infecties of tumoren.
Pijn die langer dan drie tot vier weken aanhoudt en geleidelijk erger wordt. Pijn die in de loop van de tijd toeneemt in plaats van afneemt, aanhoudend wordt en het dagelijks leven beperkt, kan wijzen op een onderliggend structureel probleem. Eenvoudige spierpijn duurt niet zo lang en verdwijnt meestal binnen enkele weken.
Pijn die uitstraalt naar de benen, gevoelloosheid of krachtverlies. Pijn die zich rond de romp naar voren uitbreidt, gevoelsverlies in de benen, tintelingen of zwakte wijzen op een mogelijke druk op het ruggenmerg of de zenuwwortels. Dergelijke neurologische symptomen moeten serieus worden genomen en snel worden onderzocht.
Verlies van controle over de blaas of darmen. Het verlies van controle over de toiletgang of een plotseling optredend probleem bij het plassen kan wijzen op een ernstige druk op het ruggenmerg en vormt een spoedgeval. Vanuit neurochirurgisch oogpunt is dit een alarmsignaal dat onmiddellijk ingrijpen vereist en nooit mag worden uitgesteld.
Onverklaarbaar gewichtsverlies, koorts of nachtelijk zweten. Afvallen zonder dieet, aanhoudende koorts of zweten dat ’s nachts hevig genoeg is om het beddengoed te doordrenken, vereist in combinatie met pijn onderzoek naar infecties of andere systemische ziekten.
Pijn die optreedt na een trauma. Rugpijn die optreedt na een val, verkeersongeval of stoot moet de verdenking op een wervelfractuur wekken, vooral bij oudere mensen met botverlies. Zelfs een lichte val kan bij een oudere patiënt tot een inzakkingsfractuur leiden.
Een bekende voorgeschiedenis van kanker. Bij personen met een eerdere kankerdiagnose moet recent ontstane, aanhoudende rugpijn worden onderzocht, zelfs als de kans klein is. Sommige soorten kanker kunnen uitzaaien naar de wervelkolom.
Voortschrijdende evenwichts- en loopstoornissen. Als rugpijn gepaard gaat met onzekerheid bij het lopen, stijfheid in de benen of een verslechtering van de handvaardigheid, kan er druk zijn ter hoogte van het ruggenmerg, en deze situatie vereist een neurologische beoordeling.
Komt alle rugpijn van de wervelkolom?
Nee. Rugpijn komt niet altijd van de wervelkolom; ook ziekten van inwendige organen kunnen uitstralende pijn in de rug veroorzaken. Dit is een belangrijk punt dat zowel patiënten als soms artsen over het hoofd kunnen zien. Vanwege het zenuwnetwerk in ons lichaam kan pijn die van een inwendig orgaan afkomstig is, soms niet op de plaats van dat orgaan, maar in de rug worden gevoeld; dit wordt “uitstralende pijn” genoemd.
Hartziekten vormen in dit opzicht de meest kritieke groep. Een hartaanval of angina pectoris kan zich uiten met een drukkend gevoel dat uitstraalt van de borst naar de rug, de linkerarm, de kaak of de schouders. Als de pijn gepaard gaat met kortademigheid, koud zweet, misselijkheid of een beklemmend gevoel op de borst, is dit een spoedgeval.
Longziekten kunnen ook rugpijn veroorzaken. Een longontsteking, pleuritis (ontsteking van het longvlies) en longtumoren kunnen leiden tot rugpijn die vooral bij diep ademhalen verergert.
Nierziekten, met name nierstenen en nierinfecties, veroorzaken hevige, krampachtige, golvende pijn in de zij en het onderste deel van de rug. Deze pijn gaat vaak gepaard met urineklachten of misselijkheid.
Tot de problemen van het spijsverteringsstelsel behoren maagzweren, galblaasaandoeningen en vooral ontsteking van de alvleesklier (pancreatitis), die uitstralende pijn in de rug kunnen veroorzaken. Pijn die van de alvleesklier afkomstig is, straalt doorgaans uit naar het midden tot het bovenste deel van de rug en kan afnemen bij voorovergebogen houding.
Om deze reden kan het misleidend zijn om bij de beoordeling van rugpijn alleen op de wervelkolom te focussen; de andere symptomen die de pijn vergezellen, zijn van groot belang voor de diagnose.
Wat gebeurt er tijdens het diagnoseproces?
Bij een patiënt die zich met rugpijn meldt, is de eerste stap van de arts het afnemen van een uitgebreide anamnese en het uitvoeren van een lichamelijk onderzoek. Wanneer de pijn begon, het karakter ervan, wat het verergert of verlicht, en welke symptomen het vergezellen, zijn zeer waardevol voor de diagnose. Bij de meeste eenvoudige mechanische pijn kan een diagnose worden gesteld en een behandeling worden gestart zonder dat er zelfs beeldvorming nodig is.
In aanwezigheid van rode-vlagsymptomen of wanneer de pijn niet reageert op de behandeling, kunnen echter aanvullende onderzoeken nodig zijn. Een conventionele (standaard) röntgenfoto geeft informatie over de botstructuur en de uitlijning van de wervelkolom. Magnetische resonantie beeldvorming (MRI) is de methode die de tussenwervelschijven, zenuwen en weke delen het meest gedetailleerd weergeeft, en heeft de voorkeur bij verdenking op een hernia, tumor of infectie. Computertomografie (CT) wordt vooral gebruikt om de benige structuren en fracturen te beoordelen. Als een oorzaak in de inwendige organen wordt vermoed, komen bloedonderzoek, een urineonderzoek, een elektrocardiogram (ECG) of beoordelingen door andere specialismen in beeld. De beslissing over welk onderzoek nodig is, wordt genomen door de individuele situatie van de patiënt te beoordelen.
Het belang van het raadplegen van de juiste specialist
Afhankelijk van de oorzaak van de rugpijn kunnen verschillende specialismen een rol spelen. Terwijl de neurochirurgie, de revalidatiegeneeskunde en de orthopedie vooroplopen bij pijn die afkomstig is van de wervelkolom, de zenuwen en de tussenwervelschijven, kan de reumatologie worden ingeschakeld bij verdenking op een ontstekingsreumatische aandoening, en de interne geneeskunde, cardiologie of longgeneeskunde bij verdenking op een oorzaak in de inwendige organen.
Het belangrijkste is om bij waarschuwingssignalen snel een arts te raadplegen, in plaats van te proberen zichzelf te diagnosticeren of zich te wenden tot een behandeling op basis van informatie die op internet is gevonden. Een juiste diagnose is de voorwaarde voor een juiste behandeling. Bij veel patiënten voorkomt een vroege en nauwkeurige verwijzing een lang en uitputtend behandeltraject.
Welke behandelmethoden zijn er?
De behandeling van rugpijn varieert sterk afhankelijk van de onderliggende oorzaak; er bestaat daarom geen enkele “standaardbehandeling”. De overgrote meerderheid van de eenvoudige mechanische pijn verbetert met conservatieve (niet-operatieve) methoden, zonder dat een operatie nodig is. Tot deze methoden behoren kortdurende rust, pijnstillers en spierverslappers, warmtetoepassing, houdingseducatie en vooral regelmatige oefenprogramma’s. Fysiotherapie vermindert bestaande pijn door de spieren te versterken en de flexibiliteit te vergroten, en helpt ook herhaling te voorkomen.
Bij structurele problemen is de behandeling specialistischer. Bij inzakkingsfracturen door osteoporose kunnen bijvoorbeeld botbeschermende behandelingen en zo nodig minimaal invasieve (gesloten) chirurgische methoden worden toegepast. Bij een gevorderde hernia of kanaalvernauwing die een zenuw comprimeert, worden chirurgische opties overwogen als met een conservatieve behandeling geen resultaat wordt bereikt. Bij ontstekings-, infectieuze of tumorale oorzaken is de behandeling volledig gericht op die ziekte. Een operatie is slechts bij een klein deel van de rugpijn noodzakelijk; de meeste patiënten herstellen met niet-operatieve methoden. Dit toont aan dat niet elke rugpijn een operatie betekent.
Wat kunt u doen om rugpijn te voorkomen?
Eenvoudige stappen die u in het dagelijks leven neemt, kunnen het merendeel van de rugpijn voorkomen. Preventie is veel gemakkelijker en effectiever dan behandeling. Letten op een goede houding, niet lang in dezelfde positie blijven en elke 45 tot 60 minuten opstaan om enkele minuten te bewegen, beschermen de gezondheid van de wervelkolom.
Regelmatige oefeningen die de rug- en buikspieren versterken, werken als een natuurlijk korset dat de wervelkolom ondersteunt. Activiteiten die de wervelkolom niet belasten, zoals zwemmen, wandelen en pilates, zijn bijzonder gunstig. Bij het tillen van zware voorwerpen verminderen het buigen van de knieën in plaats van de rug, het dicht bij het lichaam houden van de last en het vermijden van plotselinge draaibewegingen de belasting op de wervelkolom. Het behouden van een ideaal gewicht — omdat overgewicht de wervelkolom voortdurend belast —, stoppen met roken — omdat roken de voeding van de tussenwervelschijven verstoort — en het ergonomisch inrichten van de werkomgeving beschermen ook op de lange termijn de gezondheid van uw wervelkolom. Het scherm op ooghoogte brengen, een stoel gebruiken die de rug ondersteunt en het vermijden van langdurig voorovergebogen naar de telefoon kijken zijn tegenwoordig steeds belangrijker geworden.
Samenvattend
De overgrote meerderheid van de rugpijn is eenvoudig, mechanisch en tijdelijk; het verbetert met passende maatregelen en niet-operatieve methoden. Als echter een van de hierboven genoemde rode-vlagsymptomen het vergezelt, moet de pijn serieus worden genomen. Pijn die niet verbetert bij rust, ’s nachts verergert, naar de benen uitstraalt of gepaard gaat met krachtverlies, evenwichtsproblemen of verlies van controle over de blaas of darmen — evenals pijn die gepaard gaat met onverklaarbaar gewichtsverlies, koorts of optreedt na een trauma — mag niet worden genegeerd. Er moet aan worden herinnerd dat rugpijn niet altijd van de wervelkolom afkomstig is; ziekten van inwendige organen zoals het hart, de longen en de nieren kunnen ook uitstralende pijn in de rug veroorzaken. Een vroege en nauwkeurige diagnose speelt een beslissende rol bij de succesvolle behandeling van problemen die zowel van de wervelkolom als van de inwendige organen afkomstig zijn.
Vragen van mijn patiënten
Hoeveel dagen rugpijn moeten er voorbijgaan voordat ik naar een arts ga?
Eenvoudige, mechanische rugpijn neemt meestal binnen enkele dagen af en verdwijnt binnen enkele weken volledig. Als uw pijn langer dan 3 tot 4 weken aanhoudt, niet verbetert bij rust of geleidelijk erger wordt, raad ik u aan een arts te raadplegen. Bovendien moet u, ongeacht de duur, zonder uitstel worden onderzocht als deze gepaard gaat met symptomen zoals krachtverlies, naar de benen uitstralende gevoelloosheid, koorts, onverklaarbaar gewichtsverlies of verlies van controle over de blaas of darmen.
Kan rugpijn een teken van een hartaanval zijn?
Ja, dat kan. Een hartaanval begint niet altijd met typische pijn op de borst; soms uit hij zich met een drukkend gevoel dat uitstraalt naar de rug, de linkerarm, de kaak of de schouders. Dit beeld kan vooral bij vrouwen, mensen met diabetes en oudere personen atypischer verlopen. Als de pijn gepaard gaat met kortademigheid, koud zweet, misselijkheid of een beklemmend gevoel op de borst, is dit een spoedgeval, en moet u zonder tijdverlies naar de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp gaan.
Is rugpijn een teken van kanker?
Rugpijn van kankeroorsprong is zeldzaam, en de overgrote meerderheid van de pijn is te wijten aan goedaardige, mechanische oorzaken. Bij personen met een eerdere kankervoorgeschiedenis moet recent ontstane aanhoudende pijn die gepaard gaat met symptomen zoals onverklaarbaar gewichtsverlies, nachtelijk zweten en nachtelijke pijn die niet verbetert bij rust, echter worden onderzocht. Deze symptomen betekenen op zichzelf geen kanker, maar vereisen een medische beoordeling.
Wat betekent het als ik tegelijkertijd rug- en beenpijn heb?
Pijn die in de rug of romp begint en naar het been uitstraalt, wijst doorgaans op een druk op een zenuw of het ruggenmerg. Als deze gepaard gaat met gevoelloosheid, tintelingen, krachtverlies in het been of onzekerheid bij het lopen, is onderzoek nodig naar aandoeningen zoals een hernia, kanaalvernauwing of zenuwcompressie. Dergelijke uitstralende pijn met neurologische symptomen mag niet worden genegeerd en moet worden onderzocht door een specialist in neurochirurgie of neurologie.
Naar welke afdeling moet ik gaan voor rugpijn?
Voor pijn waarvan u denkt dat deze afkomstig is van de wervelkolom, de tussenwervelschijven en de zenuwen, kunt u terecht bij de neurochirurgie, de revalidatiegeneeskunde of de orthopedie. Als de pijn gepaard gaat met klachten van de borst, ademhaling of het hart, kunnen de cardiologie en de longgeneeskunde geschikt zijn; bij pijn in het zijdelingse en onderste deel van de rug met urineklachten kunnen de urologie of de interne geneeskunde richting geven. Als u niet zeker weet naar welke afdeling u moet gaan, helpt het raadplegen van een arts aan het begin om een juiste verwijzing te waarborgen.
Wat helpt thuis tegen rugpijn?
Bij eenvoudige spierpijn kunnen kortdurende rust, warmtetoepassing, aandacht voor een goede houding en zachte rekoefeningen verlichting bieden. Het vermijden van langdurige bedrust en zo actief mogelijk blijven, bevordert het herstel. Deze methoden zijn echter alleen geschikt voor eenvoudige pijn; als de pijn niet binnen enkele dagen verdwijnt of als de hierboven genoemde waarschuwingssignalen aanwezig zijn, is het verstandiger om zonder tijdverlies met huismiddeltjes een arts te raadplegen.
Kan rugpijn door stress worden veroorzaakt?
Ja. Stress en angst kunnen ervoor zorgen dat de rug- en nekspieren onwillekeurig samentrekken, wat pijn veroorzaakt of bestaande pijn verergert. Dergelijke pijn komt meestal voor in combinatie met spanning, slapeloosheid en vermoeidheid. Voordat de pijn echter uitsluitend aan stress wordt toegeschreven, is het belangrijk om andere mogelijke oorzaken uit te sluiten; daarom blijft een medische beoordeling nuttig bij langdurige pijn.
Dit artikel is uitsluitend bedoeld ter informatie; raadpleeg voor persoonlijke medische aandoeningen altijd uw arts.