Bu, ICD-10 tanı sınıflandırma sisteminde kullanılan bir tanı kodudur. Halk arasında sara olarak da bilinen epilepsinin varlığına işaret eder; ancak nöbetlerin türü, kökeni ve altta yatan nedeni henüz tam olarak sınıflandırılmamıştır. Değerlendirme tamamlandıkça bu kod daha özgül bir tanıya dönüşür.

Epilepsi Nedir?

Epilepsi, beynin elektriksel aktivitesindeki ani, geçici ve anormal boşalmalar sonucunda tekrarlayan nöbetlerle seyreden kronik bir nörolojik hastalıktır. Tek bir nöbet geçirmek epilepsi tanısı koymak için yeterli değildir; genel olarak en az iki provoke edilmemiş nöbetin geçirilmiş olması ya da tek bir nöbetin ardından ileri nöbet geçirme riskinin yüksek olduğunun gösterilmesi tanı için gereklidir.

Epilepsi son derece yaygın bir hastalıktır. Dünya genelinde yaklaşık 50 milyon kişi epilepsiyle yaşamaktadır ve bu rakam onu en sık görülen kronik nörolojik hastalıklardan biri yapar. Türkiye’de ise tahminen 500.000 ile 600.000 arasında epilepsi hastası bulunmaktadır.

Beyin Neden Anormal Elektrik Üretir?

Beyin, milyarlarca sinir hücresinin (nöron) birbiriyle sürekli elektrokimyasal sinyaller aracılığıyla iletişim kurduğu karmaşık bir yapıdır. Sağlıklı bir beyinde bu elektriksel aktivite düzenli ve koordineli biçimde işler. Epilepside ise bir grup nöron aşırı uyarılabilir hale gelir ve aniden, düzensiz ve yüksek frekanslı elektrik boşalımı üretir. Bu anormal boşalım beynin tamamına ya da belirli bir bölgesine yayılarak nöbete yol açar.

Nöbetin nasıl görüneceği, bu anormal aktivitenin beynin hangi bölgesinde başladığına ve ne kadar yayıldığına bağlıdır.

Epilepsiye Neden Olan Etkenler Nelerdir?

Epilepsinin pek çok farklı nedeni olabilir:

• Genetik etkenler — bazı epilepsi türleri doğrudan kalıtsal geçişle ilişkilidir; belirli gen mutasyonları nöronların işleyişini bozar
• Yapısal beyin sorunları — inme, beyin tümörü, kafa travması, doğum sırasında oluşan beyin hasarı ve beyin gelişim anomalileri
• Enfeksiyonlar — menenjit, ensefalit ve beyin absesi gibi merkezi sinir sistemi enfeksiyonları
• Metabolik bozukluklar — kan şekeri dengesizlikleri, sodyum ve kalsiyum gibi elektrolit bozuklukları, böbrek veya karaciğer yetmezliği
• Otoimmün nedenler — bağışıklık sisteminin yanlışlıkla beyin dokusuna saldırdığı durumlar
• Perinatal nedenler — doğum öncesi veya doğum sırasında oksijen yetersizliği
• İdiyopatik (nedeni bilinmeyen) — tüm araştırmalara rağmen net bir neden saptanamayan vakalar; epilepsi hastalarının önemli bir bölümü bu gruba girer

Nöbet Türleri Nasıldır?

Epilepsi nöbetleri iki ana gruba ayrılır.

Fokal (parsiyel) nöbetler, beynin belirli bir bölgesinde başlar. Kişi bu sırada bilinçli kalabilir ya da bilinç değişikliği yaşayabilir. Kolda seğirme, yüzde uyuşma, aniden gelen bir korku ya da déjà vu hissi, otomatik hareketler (dudak şapırdatma, elleri ovuşturma) fokal nöbet belirtileri arasında sayılabilir.

Jeneralize nöbetler ise beynin her iki yarım küresini aynı anda etkiler. Bu gruptaki en bilinen tür, kasların önce sertleştiği ardından ritmik seğirmelerin yaşandığı tonik-klonik nöbet (eski adıyla grand mal)tir. Bunların dışında:

• Absans nöbetleri — kısa süreli bilinç kaybı, sanki kişi birkaç saniyeliğine donup kalmış gibi görünür; çoğunlukla çocuklarda görülür
• Miyoklonik nöbetler — ani, kısa süreli kas seğirmeleri
• Tonik nöbetler — kaslarda ani sertleşme
• Atonik nöbetler — kas tonusunun aniden kaybolmasıyla ani düşme

Bazı nöbetler çok kısa sürer ve dışarıdan fark edilmeyebilir; bazıları ise birkaç dakika sürer ve etrafındakileri ciddi biçimde kaygılandırır.

Nöbet Sırasında Ne Olur?

Nöbetin nasıl yaşandığı tamamen türüne ve kişiye göre değişir. Bazı kişiler nöbet öncesinde bir “aura” yaşar — bu, yaklaşan nöbetin habercisi olan tuhaf bir his, koku, görüntü ya da duygu olabilir. Nöbet sırasında bilinç tam ya da kısmen kaybolabilir, kaslar sertleşip seğirebilir, kişi yere düşebilir, ağızda köpürme ya da ısırma olabilir, idrar kaçırma görülebilir. Nöbet sonrasında kişi genellikle yorgun, şaşkın ve uyku halinde hisseder; bu döneme postiktal dönem denir ve dakikalardan saatlere kadar sürebilir.

“Tanımlanmamış” Kodu Neden Kullanılır?

G40.9 kodu genellikle şu durumlarda tercih edilir:

• Nöbet tipi henüz tam olarak sınıflandırılamamıştır
• İlk değerlendirme tamamlanmış, epilepsi tanısı konmuş ancak alt tipi belirlemek için ek tetkik beklenmektedir
• Mevcut bilgiler daha özgül bir kodlama yapmak için yeterli değildir

Tanı süreci ilerledikçe bu kod fokal epilepsi, jeneralize epilepsi ya da spesifik bir sendrom tanısıyla değiştirilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısı öncelikle klinik bir tanıdır; yani hekimin ayrıntılı öykü alması ve nöbetin iyi tanımlanması büyük önem taşır. Mümkünse nöbete tanıklık eden birinin anlatımı çok değerlidir.

Temel tanı araçları şunlardır:

• EEG (elektroensefalografi) — beynin elektriksel aktivitesini kaydeder; epileptik odakları ve anormal boşalımları saptamada temel yöntemdir
• MRI (manyetik rezonans görüntüleme) — yapısal beyin anomalilerini, tümörleri, skar dokusunu ve vasküler malformasyonları gösterir
• Kan tetkikleri — metabolik ve elektrolit bozukluklarını, enfeksiyöz ve otoimmün nedenleri dışlamak için kullanılır
• Video-EEG monitörizasyonu — özellikle nöbet tipi belirsiz vakalarda, nöbet sırasında hem beyin aktivitesinin hem de hastanın görüntüsünün eş zamanlı kaydedildiği ileri bir yöntemdir

Tedavide Neler Yapılır?

Epilepsinin temel tedavisi antiepileptik ilaçlardır. Bu ilaçlar nöbetleri tamamen ortadan kaldıramasa da büyük çoğunluğunda nöbet sıklığını ve şiddetini belirgin biçimde azaltır. Hastaların yaklaşık %70’i uygun ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

İlaç seçimi nöbet tipine, epilepsi sendromuna, hastanın yaşına, cinsiyetine ve diğer hastalıklarına göre kişiselleştirilir. İlaca yanıtın değerlendirilmesi zaman alır; bazı hastalarda doğru ilacı bulmak birkaç deneme gerektirebilir. İlaçların düzenli ve reçete edildiği şekilde kullanılması, keyfi olarak bırakılmaması son derece önemlidir; ani ilaç kesimi ciddi ve uzun süreli nöbetlere (status epileptikus) yol açabilir.

İlaç dirençli vakalarda — yani iki ya da daha fazla uygun ilaca yanıt alınamayan durumlarda — şu seçenekler değerlendirilebilir:

• Epilepsi cerrahisi — uygun hastalarda nöbet odağının cerrahi olarak çıkarılması
• Vagus sinir stimülasyonu (VNS) — boyundaki vagus sinirini düzenli aralıklarla uyaran implante bir cihaz
• Ketojenik diyet — özellikle çocuklarda bazı ilaç dirençli epilepsi türlerinde etkili olan yüksek yağ, düşük karbonhidrat içerikli özel beslenme programı
• Derin beyin stimülasyonu (DBS) — belirli beyin bölgelerine elektrik uyarısı veren implante edilmiş cihazlar

Günlük Yaşamda Dikkat Edilmesi Gerekenler

Epilepsiyle yaşayan kişilerin bazı özel önlemler alması önerilir:

• Düzenli uyku; uyku yoksunluğu nöbet eşiğini düşürür
• Alkol ve uyarıcı maddelerden kaçınmak
• Yüzme ve yüksekte çalışma gibi aktivitelerde refakatçi bulundurmak
• Araç kullanımı konusunda nörolog önerilerine uymak; Türkiye’de son 1 yılda nöbet geçirmemiş olmak ehliyet için genel koşullardan biridir
• Stres yönetimi; stres birçok kişide nöbet tetikleyicisi olabilir
• İlaçları asla atlamadan, aynı saatte almak
• Nöbet günlüğü tutmak; nöbetlerin zamanını, süresini ve özelliklerini kaydetmek tedaviyi yönlendirmede hekime büyük kolaylık sağlar

Bir Kişi Nöbet Geçirirse Ne Yapmalı?

Nöbet geçiren birine yakın olunduğunda doğru müdahale hem kişiyi korur hem de gereksiz paniği önler:

• Sakin kalın ve çevredeki tehlikeli nesneleri uzaklaştırın
• Kişiyi tutmaya ya da hareketi engellemeye çalışmayın
• Ağzına kesinlikle hiçbir şey sokmayın; bu yaygın ama tehlikeli bir yanlış inanıştır
• Mümkünse kişiyi yan yatırın; böylece tükürük ya da kusmuk soluk yolunu tıkamaz
• Nöbetin başlangıç saatini not edin
• Nöbet 5 dakikayı aşıyorsa, kısa aralıklarla arka arkaya nöbetler geliyorsa ya da kişi nöbet sonrası bilincini geri kazanamıyorsa acil yardım çağırın

Epilepsi ve Toplumsal Algı

Epilepsi, tarih boyunca pek çok toplumda yanlış anlaşılmış ve damgalanmış bir hastalık olmuştur. Oysa epilepsi ne bulaşıcıdır ne de kişinin zekasıyla ya da kişiliğiyle ilgisi vardır. Uygun tedaviyle nöbetleri kontrol altına alınan pek çok epilepsi hastası sıradan bir iş ve sosyal yaşam sürmektedir. Julius Caesar, Fyodor Dostoyevski ve Neil Young gibi tarihsel ve kültürel figürlerin epilepsiyle yaşadığı bilinmektedir.

Hastalığa dair farkındalığı artırmak, hem hastaların günlük yaşamını kolaylaştırır hem de zamanında tanı ve tedaviye ulaşmalarının önündeki sosyal engelleri azaltır.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir sağlık profesyoneline başvurunuz.