Bel, ayaq və ya omba ağrısı şikayəti ilə həkimə getdiniz. Lazımi müayinələr aparıldı, MR çəkildi və əlinizə verilən hesabatı oxumağa başladınız. Hesabatda gözünüzə ilk çarpan, qalın hərflərlə yazılmış bu cümlə oldu: “L3-L4 və L4-L5 səviyyələrində diffuz bulging müşahidə olunmuşdur.”

İnternetdə tibbi terminləri axtarmaq çox vaxt qarışıqlığa, məlumat çirkliliyinə və lazımsız panikaya səbəb olur. Bir çox xəstə bu ifadəni oxuduqda təcili əməliyyat olunmalı olduğunu və ya iflic qalma riski daşıdığını düşünərək narahat olur. Dərin bir nəfəs alın. Beyin və sinir cərrahiyyəsi poliklinikalarında gündə onlarla dəfə qarşılaşdığımız bu ifadənin əslində nə demək olduğunu, “fıtıq” demək olub-olmadığını və bundan sonrakı prosesdə nələr etməli olduğunuzu ən anlaşılan şəkildə araşdıraq.

L3-L4 və L4-L5 haradadır? Niyə həmişə bura problem çıxarır?

İlk növbədə problemin harada olduğunu və niyə o bölgədə yarandığını bilmək lazımdır. Onurğamız, boyundan büzdüm sümüyünə qədər uzanan, həm dik durmağımızı təmin edən, həm də içindən keçən onurğa beynini qoruyan sümüklərdən (vertebralar) ibarətdir. Bel bölgəmizdə “L” (Lumbal sözünün qısaltması) hərfi ilə ifadə olunan 5 ədəd vertebra var.

L3-L4 və L4-L5, belinizin alt hissəsində yerləşən vertebra aralıqlarıdır. İnsan anatomiyasında bədənimizin ağırlıq mərkəzinin kəsişdiyi, yükün ən çox bindiyi və önə-arxaya əyilmə kimi hərəkət qabiliyyətimizin böyük bir hissəsini təmin edən açar nöqtələrdir. Daimi təzyiqə və hərəkətə məruz qaldıqları üçün, tıpkı çox istifadə olunan bir maşın dişlisi kimi, ən çox yıpranmanın və problemlərin görüldüğü yerlər məhz bu məsafələrdir.

“Diffuz bulging” tam olaraq nədir?

Vertebralarımızın arasında, hərəkət edərkən sümüklərin bir-birinə sürtünməsinin qarşısını alan, yeriyərkən və ya tullanarkən şoku udan “amortizator” vəzifəsini görən qığırdaq quruluşlu disklər var. Bu diskləri içi mürəbbə dolu, çölü sərt xəmirli bir çörəyə və ya havası tam vurulmuş bir avtomobil təkərinə bənzədə bilərik. Diskin çölü sərt bir qılafdan (annulus fibrozus), içi isə jele kimi bir mayedən (nukleus pulpozus) ibarətdir.

Bulging: İngilis mənşəli bir söz olub tibbdə “daşma, qabarma, qabarıqlaşma” mənasını verir.

Diffuz: “Yayğın, ümumi, ətraflı” deməkdir.

Yəni diffuz bulging, iki vertebra arasındakı diskin qocalma, tərs hərəkətlər, uzun müddət masa arxasında işləmə və ya artıq çəki kimi amillər səbəbindən əzilməsi və təbii hüdudlarının xaricinə doğru ətrafına (360 dərəcə) simmetrik bir şəkildə daşmasıdır. Üzərinə ağırlıq binən bir az enmiş avtomobil təkərinin yanlara doğru şişkinlik etməsi, diffuz bulging-in ən yaxşı təsviridir.

Bulging bir “bel fıtığı”dırmı?

Ən çox maraqlanılan və ən çox yanlış anlaşılan mövzuya aydın bir cavab verək: Xeyr, diffuz bulging tam mənası ilə partlamış bir bel fıtığı (herni) deyil. Bu vəziyyət fıtıqlaşma prosesinin ilk pilləsidir.

Bulging mərhələsində diskin xarici divarı hələ cırılmamışdır; sadəcə əsnəyib bayıra doğru genişlənmişdir. Əgər bu xəbərdaredici daşma ciddiyə alınmaz, belə həddindən artıq yük bindirilməyə davam edilər və əzələlər zəif buraxılarsa, zamanla o sərt xarici divar cırıla bilər. İçəridəki jele kimi maddə bu cırıqdan bayıra sızaraq onurğa beyni kanalına və sinir köklərinə birbaşa təzyiq etməyə başlayır. Məhz biz cərrahlar həqiqi və irəliləmiş “bel fıtığı” (ekstrudə və ya sekvestrə disk) tərifini daha çox bu vəziyyət üçün istifadə edirik.

Bu vəziyyət hansı şikayətlərə səbəb olur?

Maraqlı bir elmi həqiqətdir ki, küçədən keçən, heç bir bel ağrısı şikayəti olmayan 40 yaşdan yuxarı 100 sağlam böyüyə MR çəkilsə, böyük bir hissəsinin nəticəsində “L4-L5 diffuz bulging” yazma ehtimalı çox yüksəkdir. Çünki bu, bir xəstəlikdən çox onurğanın təbii qocalma və yıpranma prosesinin bir hissəsidir.

Əgər diskdəki daşma miqdarı azdırsa və ətrafdakı sinirlərə nəzərəçarpacaq bir təzyiq etmirsə, heç bir əlamət verməyə bilər. Lakin daşma bir az çoxdursa və sinir köklərinə toxunursa, aşağıdakı şikayətləri yaşaya bilərsiniz: səhərlər qalxdığınızda beldə yorğunluq, sərtlik və tutuqluq hissi; uzun müddət ayaq üstə qalındıqda, yeriyildikdə və ya sabit oturulduqda artan bel ağrısı; zaman-zaman ombaya və budun arxa hissəsinə doğru enən sızıltılar; ani hərəkətlərdə belin “kilidlənməsi” hissi.

Nə zaman narahat olmalı? (Qırmızı bayraqlar)

MR hesabatınızdakı bulging ifadəsi təkbaşına qorxulu olmasa da, aşağıdakı əlamətlərdən bir və ya bir neçəsini yaşayırsınızsa, vaxt itirmədən mütəxəssis bir həkimə müraciət etməlisiniz:

Ayaqda və ya pəncədə ani inkişaf edən və artan güc itkisi (məsələn, ayaq ucunda və ya dabanda yeriyə bilməmək, “düşük ayaq” mənzərəsi); sidik və ya nəcis saxlaya bilməmək, saxlamazlıq; ayaqların arasında və genital bölgədə hissizlik (sanki yəhər üzərindəymiş kimi bir uyuşma); ağrıkəsicilərə cavab verməyən, gecə yuxudan oyadan şiddətli ayaq ağrısı.

Əməliyyat olmalıyammı? Müalicə necə irəliləyir?

Sadəcə MR hesabatında “L3-L4, L4-L5 diffuz bulging” yazıldığı üçün heç vaxt birbaşa əməliyyat qərarı qəbul edilmir. Beyin və sinir cərrahiyyəsi mütəxəssislərinin əsas prinsipi, xəstəni kağız üzərindəki MR hesabatına və ya görüntülərə görə deyil, fiziki və nevroloji müayinə tapıntılarına, şikayətlərinin həyat keyfiyyətini nə qədər təsir etdiyinə görə müalicə etməkdir.

Bu diaqnozun qoyulduğu xəstələrin çox böyük bir hissəsi üçün konservativ (əməliyyatsız) üsullar kifayət qədər yetərli və uğurludur:

İstirahət və dərman müalicəsi: Akut (ani başlayan) ağrılı dövrdə qısamüddətli yataq istirahəti, həkiminizin yazacağı əzələ boşaldıcılar və ödem dağıdıcı antiiltihabi dərmanlar şikayətləri tez baskılayır.

Çəki nəzarəti: Müalicənin ən mühüm addımlarından biridir. Belinizə binən hər artıq kilo, o disklərin üzərindəki “əzici” təzyiqi artırır.

Fizioterapiya: Ağrılı dövr keçdikdən sonra fizioterapiya mütəxəssisləri müşayiəti ilə tətbiq olunan isti-soyuq terapiyalar və elektrik stimulyasiyaları ödemi azaldır.

Klinik məşq və pilates: Bütün yükü onurğadan götürüb əzələlərə paylamaq lazımdır. Qarın (core) və kürək əzələlərini gücləndirən, onurğa elastikliyini artıran tibbi məşqlər ən qalıcı həlldir.

İrəliləməsinin qarşısını almaq üçün gündəlik həyat məsləhətləri

Bu vəziyyəti bir “zədə” olaraq deyil, onurğanızın sizə verdiyi bir “xəbərdarlıq siqnalı” olaraq görün. Həyat tərzinizdə edəcəyiniz kiçik dəyişikliklər, bulging-in həqiqi bir fıtığa çevrilməsinin qarşısını alacaq:

Oturarkən: Masa arxasında işləyirsinizsə, bel çuxurunuzu mütləq erqonomik bir yastıqla dəstəkləyin. Dizləriniz omba hizanızda və ya bir az daha yuxarıda olsun. Hər 45 dəqiqədən bir ayağa qalxıb bir neçə addım atın.

Yerdən əşya götürərkən: Dizlərinizi bükmədən, beldən əyilərək heç vaxt əşya qaldırmayın (yüngül bir tullantı olsa belə). Çömbəlin, əşyanı sinənizə yaxın tutun və ayaq əzələlərinizin gücü ilə qalxın.

Yatarkən: Üzüqoylu yatmaq belə ən çox yük bindirən pozisiyadır. Arxası üstə yatarkən dizlərinizin altına, yan yatarkən isə iki dizinizin arasına bir yastıq qoymaq onurğanızı rahatladacaq. Çox yumşaq və batan yataqlardan uzaq durun; orta sərtlikdə, bədən formasını dəstəkləyən yataqlara üstünlük verin.

Nəticə

Xülasə, MR hesabatınızdakı bu sözlər ruhdan salmasın. Bədəniniz sizə “Belinə pis baxırsan, duruşuna diqqət et, əzələlərini gücləndir və çəkini nəzarət altına al” deyir. Doğru addımları atdığınız təqdirdə, həyat keyfiyyətiniz aşağı düşmədən, ağrısız və sağlam bir həyat yaşamağa davam edə bilərsiniz. Unutmayın ki, ən doğru şərhi və müalicə planını, müayinənizi aparan və MR görüntülərinizi öz gözü ilə araşdıran həkiminiz müəyyən edəcək.

Ağlınıza gələn digər suallar, MR nəticələrinizin dəyərləndirilməsi və görüş planlaması üçün WhatsApp xəttimiz vasitəsilə komandamıza birbaşa müraciət edə bilərsiniz.

Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi üzrə Mütəxəssis, İzmir

İmtina: Bu yazı yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmış olub, tibbi diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi yerinə keçmir; şikayətləriniz və ən doğru müalicə üsulu üçün mütləq mütəxəssis bir həkimə fiziki müayinə olunmalısınız.