Salam,
Mən Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Mütəxəssisi Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu. Gündəlik praktikamda xəstələrimdən və xəstə yaxınlarından ən çox eşitdiyim suallar adətən bunlar olur: “Həkim, bu əməliyyatın riski nədir?”, “Əməliyyatdan sonra bizi nələr gözləyir?”, “Əvvəlki kimi ola biləcəyəmmi?”
Əslində xəstələrimizin haqlı narahatlıqla soruşduğu bütün bu sualların tibb dünyasındakı qarşılığı “morbidite” anlayışıdır. Söz bir az yad, tibbi, hətta ürküdücü səslənə bilər. Lakin tibbi jarqon bir kənara qoyulduqda, son dərəcə anlaşılan və öz sağlamlığınız naminə mütləq bilməli olduğunuz bir məna daşıyır.
Bu yazıda, tibbi terminlərə qərq olmadan, gündəlik dilimizlə morbiditenin nə olduğunu və nə üçün həyati əhəmiyyət daşıdığını izah edəcəyəm.
Morbidite Tam Olaraq Nədir?
Morbidite; bir xəstəliyin və ya tətbiq olunan müalicə prosesinin “şəxsi xəstə etmə, narahatlıq vermə və ya funksiya itkisinə uğratma” qabiliyyətini ifadə edir.
Qısaca xülasə etmək lazımdırsa, morbidite xəstəlik və ya əməliyyat sonrasında ortaya çıxa biləcək sıxıntıların, ağrıların, hərəkət məhdudiyyətlərinin, yaddaş problemlərinin və ya müvəqqəti/daimi güc itkilərinin nə qədər tez-tez baş verdiyini göstərən bir ölçüdür. Qətiyyən “ölüm” mənasına gəlmir; ölüm nisbətini ifadə edən termin “mortalite”dir. Morbidite isə daha çox bu sualın cavabıdır: “Sağ qalırsınız, lakin həyat keyfiyyətiniz bu vəziyyətdən nə qədər və nə müddət təsirlənir?”
Gəlin konkret bir misal verək. Tutaq ki, bir beyin şişi əməliyyatı keçirirsiniz. Əməliyyatı problemsiz keçirirsiniz və şiş uğurla təmizlənir (yəni mortalite/ölüm riski reallaşmır). Lakin əməliyyatdan sonrakı 3-4 həftə ərzində baş ağrısı, qolunuzda müvəqqəti bir zəiflik və ya yüngül bir yaddaş problemi yaşayırsınız. Məhz keçirdiyiniz bu sağalma prosesi və yaşadığınız müvəqqəti sıxıntılar, morbidite mənzərəsinin bir hissəsidir.
Beyin Cərrahiyyəsində Morbidite Nə Üçün Bu Qədər Vacibdir?
Beynimiz, insan bədəninin şübhəsiz ən həssas və ən mürəkkəb orqanıdır. Aparılan hər cərrahi müdaxilə, istər-istəməz sinir toxumasına toxunmağı tələb etdiyindən, özü ilə müəyyən bir morbidite (funksional təsirlənmə) riski daşıyır.
Lakin burada yaxşı bir xəbərimiz var: Müasir tibbin və texnologiyanın gəldiyi nöqtə sayəsində bu riskləri artıq çox ciddi nisbətlərdə azalda bilirik.
Mikrocərrahiyyə və neyronaviqasiya texnologiyaları sayəsində beyindəki lezyona və ya şişə millimetrik bir dəqiqliklə, ətraf toxumalara zərər vermədən çata bilirik. İntraoperativ neyromonitorinq ilə əməliyyat zamanı beynin kritik bölgələrini anlıq və elektrik yolu ilə izləyərək, mümkün bir sinir zədəsini hələ yaranmadan qarşısını ala bilirik. Oyaq beyin cərrahiyyəsində (awake surgery) isə xüsusən danışıq və hərəkət mərkəzlərinə yaxın şişlərdə xəstəmizi oyaq saxlayaraq cərrahi əməliyyatı həyata keçiririk və beləliklə funksiya itkilərini (morbiditeni) minimuma endiririk.
Bu gün təchiz olunmuş mərkəzlərdə və təcrübəli əllərdə; meningioma, hipofiz adenoması və ya aşağı dərəcəli glioma kimi əməliyyatlarda daimi morbidite nisbəti orta hesabla 2-5% civarındadır. Yəni təxminən hər 100 xəstədən 95-98-i, əməliyyat sonrası dövrdə gündəlik, normal həyatına sağlam bir şəkildə qayıda bilir.
Morbiditeni Mortalite ilə Qarışdırmayın
Praktikamda çox tez-tez rast gəldiyim bir dialoq var. Xəstə, haqlı bir narahatlıqla, “Həkim, bu əməliyyatın masada qalma (ölüm) riski nədir?” deyə soruşur.
Bu suala cavabım adətən belə olur: “Müasir şəraitdə ölüm (mortalite) riski son dərəcə aşağıdır; əsl diqqət yetirməli və danışmalı olduğumuz mövzu funksional risklər, yəni morbiditedir.” Çünki müasir beyin cərrahiyyəsində əsas hədəf yalnız xəstəni sağ saxlamaq deyil, oyandığında ona ən yüksək həyat keyfiyyətini təqdim edə bilməkdir.
Xəstə və Xəstə Yaxını Olaraq Nə Etməlisiniz?
Əməliyyat qərarı verməzdən əvvəl həkiminizlə bütün prosesi şəffaf bir şəkildə müzakirə edərək açıq bir ünsiyyət qurun. Doğru sualları verməkdən çəkinməyin: “Bu əməliyyatdan sonra ən çox hansı şikayətlər ortaya çıxır?”, “Sağalma prosesi nə qədər çəkir?” və “Müvəqqəti və ya daimi bir zədə riski varmı?” kimi suallar prosesin bütün tərəflərini anlamağınıza kömək edir. İçinizin rahat olması üçün fərqli bir mütəxəssisdən ikinci bir rəy (second opinion) almaq isə ən təbii haqqınızdır. Nəhayət, reabilitasiyanı təxirə salmayın; əməliyyat sonrasında tövsiyə olunan reabilitasiya proqramlarına (fizioterapiya, danışıq terapiyası və ya neyropsixoloji dəstək) erkən başlamaq, morbidite təsirlərini ən aza endirməyin ən güclü yoludur.
Son Söz
Morbidite, eşitdiyinizdə qorxmalı olduğunuz bir söz deyil; əksinə, öz sağlamlığınızla bağlı şüurlu qərarlar verməyinizi təmin edən çox dəyərli bir pusuladır.
Biz beyin cərrahlarının ən böyük məqsədi, xəstələrimizi yalnız sağ saxlamaq deyil; həyat keyfiyyətlərini qorumaq, yaxşılaşdırmaq və sevdikləri ilə sağlam illər keçirmələrini təmin etməkdir. Əgər siz və ya bir yaxınınız beyin və sinir cərrahiyyəsini maraqlandıran bir sağlamlıq problemi yaşayırsınızsa, vəziyyətinizi qiymətləndirmək və suallarınızı ətraflı cavablandırmaq üçün klinikamızla əlaqə saxlaya bilərsiniz.
Sağlıqla qalın…
Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Mütəxəssisi, İzmir
Qeyd: Bu yazı yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Hər xəstənin anatomiyası, tibbi keçmişi və xəstəlik prosesi bir-birindən fərqlidir. Dəqiq diaqnoz, risk qiymətləndirməsi və müalicə planlaması üçün mütləq mütəxəssis bir həkimə müraciət edin.