Bel fıtığı, yəni tibbi adıyla lumbal disk herniyası, cəmiyyətimizdə son dərəcə geniş yayılmış onurğa xəstəliyidir. Konservativ müalicə üsullarına baxmayaraq şikayətləri davam edən və ya nevroloji itki inkişaf edən xəstələrdə cərrahi müdaxilə qaçılmaz hala gəlir. Mikrodiskektomiya başda olmaqla günümüzün minimal invaziv cərrahi texnikaları, uğur dərəcəsi olduqca yüksək əməliyyatlardır. Lakin əməliyyatdan sonrakı dövrdə xəstələrimin ən çox verdiyi suallardan biri budur: “Əməliyyatdan sonra yaşadığım ağrılar normaldırmı və bunları necə yüngülləşdirə bilərəm?” Bu yazıda bel fıtığı cərrahiyyəsindən sonra ağrı idarəetməsi mövzusunda xəstələrimə və oxucularıma yol göstərməyi məqsəd qoyuram.
Əməliyyatdan Sonra Ağrı Niyə Yaranır?
Bel fıtığı əməliyyatının əsas hədəfi, fıtıqlaşmış disk materialının sinir kökü üzərindəki təzyiqini aradan qaldırmaqdır. Əməliyyat bu təzyiqi uğurla aradan qaldırsa da, cərrahi prosesin özü müəyyən səviyyədə toxuma travması yaradır. Əzələ və yumşaq toxumaların cərrahi əsnasında kənara çəkilməsi, sümük toxumasına edilən müdaxilələr və sinir kökü ətrafındakı iltihabi reaksiya, əməliyyatdan sonra ağrı hiss olunmasının başlıca səbəbləridir.
Bu ağrı, əməliyyatdan əvvəl hiss olunan ayağa vuran sinir sıxılması ağrısından fərqli xarakter daşıyır. Əməliyyatdan sonrakı ağrı ümumiyyətlə insizyon bölgəsində, yəni cərrahi kəsiyin aparıldığı bel nahiyəsində cəmlənir və əzələ ağrısına bənzər bir xüsusiyyət daşıyır. Əməliyyatdan əvvəlki ayaq ağrısının (siyatalji) əməliyyatdan dərhal sonra böyük ölçüdə geriləməsi, cərrahiyyənin uğurlu olduğunun ən mühüm göstəricilərindən biridir. Bununla yanaşı, sinir kökünün uzun müddət təzyiq altında qalmış olmasına bağlı olaraq ayaqda bir müddət daha keyimə, qarıncalanma və ya yüngül ağrı hiss oluna bilər; bu vəziyyət sinirin sağalma prosesinə uyğun olaraq zamanla geriləyir.
Dərman Müalicəsinə Müntəzəm Riayət
Əməliyyatdan sonra ağrı nəzarətinin birinci pilləsi, cərrahınızın təyin etdiyi dərmanların müntəzəm və tam şəkildə istifadə olunmasıdır. Ümumiyyətlə analjezik (ağrıkəsici), antiinflamatuar (iltihab əleyhinə) və əzələ boşaldıcı dərmanlardan ibarət bir kombinasiya tövsiyə olunur. Bəzi xəstələrdə sinir ağrısına yönəlik nöropatik ağrı dərmanları da müalicəyə əlavə edilir.
Xəstələrimdə tez-tez gördüyüm bir səhv, ağrı azalan kimi dərmanları öz başına dayandırma meylidir. Halbuki, erkən dövrdə dərmanın kəsilməsi, ağrının yenidən şiddətlənməsinə və əzələ spazmlarının güclənməsinə səbəb ola bilər. Dərman dozasını azaltma və ya müalicəni sonlandırma qərarı mütləq həkiminizlə birlikdə verilməlidir.
Soyuq və İsti Tətbiqi
Əməliyyatdan dərhal sonra ilk 48-72 saat ərzində insizyon bölgəsinə soyuq tətbiqi etmək, həm şişkinliyi, həm də ağrını azaltmaqda effektiv bir üsuldur. Buz paketini birbaşa dəriyə təmas etdirmədən, nazik bir dəsmal vasitəsilə 15-20 dəqiqəlik seanslar şəklində tətbiq edə bilərsiniz.
İlk bir neçə günün ardından, həkiminizin icazəsi ilə ilıq tətbiq də müalicəyə əlavə edilə bilər. İlıq tətbiq əzələ spazmlarını boşaldır, bölgəvi qan dövranını artırır və sərtləşmiş toxumalarda rahatlama təmin edir. Lakin əməliyyat bölgəsinin kifayət qədər sağalmadan istiyə məruz qalması infeksiya riskini artıra biləcəyindən, isti tətbiqə nə vaxt başlanacağı mövzusunda cərrahınızın göstərişlərinə əməl etmək son dərəcə vacibdir.
Düzgün Mövqe və Hərəkət Vərdişləri
Bel fıtığı əməliyyatından sonra ağrı idarəetməsinin bəlkə də ən kritik tərəfi, gündəlik həyatda düzgün duruş və hərəkət vərdişlərinin qəbul edilməsidir.
Uzanma və Qalxma Mövqeyi
Uzanarkən arxa üstə vəziyyətdə dizlərin altına bir yastıq qoyulması, bel nahiyəsindəki gərginliyi azaldaraq ağrını yüngülləşdirir. Yan uzanmağı üstün tutanlar üçün iki dizin arasına bir yastıq sıxışdırmaq, onurğanın neytral mövqedə qalmasını təmin edir. Çarpayıdan qalxarkən birbaşa oturmağa çalışmaq əvəzinə, əvvəlcə yana dönüb ayaqları çarpayının kənarından sallayaraq qollarınızın dəstəyi ilə yavaşca qalxmaq, bel əzələləri üzərinə düşən yükü böyük ölçüdə azaldır.
Oturma Qaydası
Uzun müddət oturmaq, əməliyyatdan sonrakı dövrdə bel nahiyəsindəki təzyiqi artıran ən mühüm amillərdən biridir. İlk bir neçə həftə ərzində oturma müddətini 20-30 dəqiqə ilə məhdudlaşdırmanız və aralarda qısa gəzintilər etməniz tövsiyə olunur. Oturduğunuzda bel dəstəyi təmin edən bir yastıq və ya dəsmal rulosu istifadə etmək, lumbal lordozun qorunmasına kömək edərək ağrını azaldır.
Əyilmə və Qaldırma
Əməliyyatdan sonra ən azı altı həftə ərzində öyə əyilməkdən və yerdən bir şey qaldırmaqdan qətiyyən çəkinmək lazımdır. Bu hərəkətlər disklər üzərindəki təzyiqi ciddi şəkildə artıraraq həm ağrıya, həm də residiv riskinə zəmin yaradır. Bir şey götürmək istəyəndə beldən əyilmək əvəzinə dizlərinizi büküb çömbəlmək, onurğanızı qoruyan əsas vərdiş olmalıdır.
Erkən Mobilizasiya və Gəzinti
Əməliyyatdan sonra yataq istirahəti zəruri olmaqla yanaşı, uzunmüddətli hərəkətsizlik bel əzələlərinin zəifləməsinə, oynaq sərtliyinə və ağrının xroniki hala gəlməsinə səbəb ola bilər. Xəstələrimə əməliyyatın ertəsi günündən etibarən düz səth üzərində qısa məsafəli və yavaş tempolu gəzintilərə başlamalarını tövsiyə edirəm.
Gəzinti, onurğa ətrafındakı qan dövranını tənzimləyir, əzələ tonusunu qoruyur, sağalmanı sürətləndirir və endorfin ifrazı sayəsində təbii ağrıkəsici təsir göstərir. İlk günlərdə 5-10 dəqiqəlik gəzintilərlə başlayıb, dözümlülüyünüz artdıqca müddəti tədricən uzada bilərsiniz. Lakin gəzinti zamanı artan və ya ayağa yayılan ağrı hiss etsəniz, fəaliyyəti dayandırmalı və həkiminizə müraciət etməlisiniz.
Fiziki Müalicə və Reabilitasiya
Bel fıtığı cərrahiyyəsindən sonra ağrı idarəetməsinin uzunmüddətli uğuru, böyük ölçüdə fiziki müalicə və reabilitasiya prosesindən asılıdır. Cərrahınızın uyğun gördüyü vaxtda, ümumiyyətlə əməliyyatdan iki-dörd həftə sonra, fizioterapevtin müşayiəti ilə bir reabilitasiya proqramına başlanması tövsiyə olunur.
Reabilitasiyanın Məqsədləri
Fiziki müalicə proqramının əsas hədəfləri; bel və qarın ətrafı əzələləri gücləndirmək, onurğanın elastikliyini yenidən qazandırmaq, düzgün bədən mexanikasını öyrətmək və gündəlik fəaliyyətlərə təhlükəsiz şəkildə qayıdışı təmin etməkdir. Xüsusilə “core” adlandırılan gövdə əzələlərinin gücləndirilməsi, onurğa üzərinə düşən yükü azaldaraq həm ağrını, həm də residiv riskini xeyli aşağı salır.
Ev Məşqləri
Fizioterapevtinizin sizə öyrətdiyi məşqləri evdə müntəzəm olaraq yerinə yetirmək, müalicənin uğuruna birbaşa təsir göstərir. Bu məşqlər ümumiyyətlə yüngül gərilmə hərəkətlərindən, çanaq əyilməsi məşqlərindən və tədricən gücləndirici proqramlardan ibarətdir. Məşq zamanı kəskin ağrı hiss etsəniz, həmin hərəkəti dayandırmalı və növbəti seansda fizioterapevtinizə bildirməlisiniz.
Qidalanma və Həyat Tərzi Tənzimləmələri
Əməliyyatdan sonra sağalma prosesində qidalanma qaydasının rolu çox vaxt qiymətdən salınır. İltihab əleyhinə xüsusiyyəti olan qidalar, yəni omega-3 yağ turşuları ilə zəngin balıq, qoz və kətan toxumu kimi qidalar, eləcə də C vitamini və zülal tərkibi yüksək olan qidalar, toxumanın bərpasını dəstəkləyir və iltihabla bağlı ağrını azalda bilər.
Qəbizlik, bel fıtığı əməliyyatından sonra ağrını artıran sinsi bir amildir. Həm anesteziya dərmanları, həm də ağrıkəsicilər bağırsaq hərəkətlərini yavaşlada bilər. Qəbizlik zamanı zorlama, qarın daxili təzyiqi artıraraq bel nahiyəsindəki ağrını şiddətləndirir. Bu səbəbdən, lifli qidaların qəbulu, kifayət qədər su içilməsi və lazım gəldikdə həkiminizin tövsiyə etdiyi bağırsaq tənzimləyici dərmanların istifadəsi laqeyd qoyulmamalıdır.
Siqaret istifadəsi, toxumanın sağalmasını ləngidən və disk degenerasiyasını sürətləndirən ən mühüm amillərdən biridir. Əməliyyatdan sonrakı dövrdə siqareti tərk etmək və ya ən azı mümkün qədər azaltmaq, həm ağrı prosesinə, həm də uzunmüddətli onurğa sağlamlığına müsbət təsir göstərir.
Psixoloji Amillər və Ağrı Qavrayışı
Xroniki bel ağrısı yaşamış və əməliyyat keçirmiş şəxslərdə ağrı qavrayışının psixoloji tərəfi heç vaxt aşağı qiymətləndirilməməlidir. Əməliyyatdan əvvəlki dövrdə uzun müddət ağrı çəkmiş xəstələr, beyin səviyyəsində ağrıya qarşı həssaslıq inkişaf etdirə bilərlər. Əməliyyatdan sonrakı dövrdə yaşanan narahatlıq, yuxu pozğunluqları və hərəkət qorxusu (kinezofobiya), ağrı təcrübəsini artıran mühüm amillərdir.
Əməliyyatın uğurla başa çatdığına inanmaq, sağalmanın vaxt aparacağını qəbul etmək və gündəlik fəaliyyətlərə tədricən qayıtmaq mövzusunda cəsarət göstərmək, prosesin sağlam irəliləməsi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bəzi xəstələrdə ehtiyac olduqda psixoloji dəstək və ya idrak davranış terapiyası yanaşmaları da ağrı idarəetməsinə töhfə verə bilər.
Həkiminizə Nə Vaxt Müraciət Etməlisiniz?
Əməliyyatdan sonra müəyyən səviyyədə ağrı gözlənilən bir vəziyyət olsa da, bəzi əlamətlər dərhal tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Təcili Müraciət Tələb Edən Hallar
Əməliyyatdan əvvəlki ayaq ağrısının əməliyyatdan sonra yenidən başlaması və ya şiddətlənməsi, ayaqlarda yeni meydana çıxan güc itkisi və ya keyimə, sidik və ya nəcis nəzarətində pozğunluq kimi əlamətlər, təcili müdaxilə tələb edə biləcək halların xəbərçisidir. Bunlarla yanaşı yüksək qızdırma, insizyon bölgəsində artan qızartı, şişkinlik və ya axıntı kimi infeksiya əlamətləri də dərhal cərrahınıza bildirilməlidir.
Ağrınızın dərman müalicəsinə baxmayaraq gündən-günə azalmaq əvəzinə artması da mütləq qiymətləndirilməsi gərəkən bir vəziyyətdir. Əməliyyatdan sonra sağalma həmişə düz xətt boyunca irəliləməyə bilər; bəzi günlər digərlərindən daha yaxşı hiss edə bilərsiniz. Lakin ümumi meyl daim yaxşılığa doğru olmalıdır.
Sağalma Prosesində Səbr və İnam
Bel fıtığı əməliyyatından sonra tam sağalma prosesi xəstədən xəstəyə dəyişməklə yanaşı, ümumiyyətlə dörd-altı həftə ərzində gündəlik həyat fəaliyyətlərinə qayıtmaq mümkün olur. İdmana və ağır fiziki fəaliyyətlərə qayıdış isə orta hesabla üç ay civarında, cərrahınızın icazəsi ilə həyata keçirilməlidir.
Yaddan çıxarılmamalı olan ən mühüm məqam budur: əməliyyat, müalicə prosesinin başlanğıcıdır; sonu deyil. Cərrahi müdaxilə sinir üzərindəki mexaniki təzyiqi aradan qaldırır, lakin əzələlərin güclənməsi, toxumaların bərpası və onurğanın funksional gücünün yenidən qazanılması zaman, səbr və intizamlı bir reabilitasiya prosesi tələb edir.
Əməliyyatdan sonrakı nəzarət vaxtlarınıza müntəzəm olaraq getmək, həkiminizin tövsiyələrini diqqətlə tətbiq etmək və hər hansı narahatlığınızı çəkinmədən paylaşmaq, sağlam sağalmanın ən mühüm təminatıdır.
Sağlam günlər arzulayıram.
Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu, Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Üzrə Mütəxəssis, İzmir
Bu yazı ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmışdır və şəxsə xas tibbi müalicənin yerini tutmur. Əməliyyatdan sonrakı prosesinizlə bağlı bütün qərarlarınızı mütləq cərrahınızla birlikte qiymətləndirin.