American–British–French klassifikasiyası, ümumiyyətlə FAB klassifikasiyası adıyla tanınan bu sistem, hematologiya tarixinin ən mühüm dönüm nöqtələrindən birini təmsil edir. 1976-cı ildə Amerika Birləşmiş Ştatları, Birləşmiş Krallıq və Fransadan bir araya gələn ekspert hematologlardan ibarət ortaq bir işçi qrupu tərəfindən hazırlanan bu sistem, ilk dəfə olaraq kəskin leykemiyaların və miyelodisplastik sindromların hüceyrələrin mikroskopik görünüşünə əsaslanan standartlaşdırılmış bir dillə təsvir edilməsini mümkün etdi. FAB sisteminin tətbiqindən əvvəl müxtəlif ölkələrdəki klinisyenlər eyni xəstəlik üçün fərqli adlar işlədirdi; bu vəziyyət isə həm diaqnostikada, həm də müalicə qərarlarında ciddi ziddiyyətlərə yol açırdı.
FAB Klassifikasiyası Hansı Xəstəlikləri Əhatə Edir?
FAB sistemi əsasən üç xəstəlik qrupunu klassifikasiya etmək məqsədilə hazırlanmışdır: kəskin miyeloid leykemiya, kəskin limfoblastik leykemiya və miyelodisplastik sindromlar. Bu üç qrup sümük iliyinin anormal hüceyrə istehsalı ilə xarakterizə olunması baxımından ortaq bir zəmin bölüşür; lakin qaynaqlandıqları hüceyrə tipi, olgunlaşma dərəcəsi və klinik seyir baxımından bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə ayrışır.
Klassifikasiyanın Əsası: Morfologiya
FAB sisteminin dayandığı fundamental prinsip morfologiyadır — hüceyrələrin mikroskop altındakı görünüşünü və struktur xüsusiyyətlərini öyrənən elm sahəsi. Laboratoriyada periferik qan yayması və sümük iliyi aspirasiyasından hazırlanmış preparatlar xüsusi boyalarla boyanır, ardından təcrübəli bir hematolog və ya patoloq tərəfindən mikroskop altında müayinə edilir. Bu müayinədə qiymətləndirilən başlıca parametrlər bunlardır: bütün nüvəli hüceyrələr arasında blast hüceyrələrinin faizi, hüceyrə böyüklüyü və forması, nüvə strukturu, sitoplazmik granulların mövcudluğu və olgunlaşma dərəcəsi.
Blast hüceyrəsi, hələ funksional bir qan hüceyəsinə diferensiasiya etməmiş, primitiv, yetişməmiş sümük iliyi hüceyrəsidir. Sağlam bir sümük iliiyinde blast faizi beş faizdən aşağı qalır. Bu göstəricinin artması leykemik bir prosesin işarəsidir.
Kəskin Miyeloid Leykemiyada FAB Alt Tipləri
Kəskin miyeloid leykemiya, sümük iliiyinde miyeloid sələf hüceyrələrinin nəzarətsiz çoxalması ilə xarakterizə olunan bir xəstəlikdir. FAB sistemi bu xəstəliyi M0-dan M7-yə qədər səkkiz alt tipə bölür.
M0 — Minimal Diferensiasiyalı KML: Ən az olgunlaşma göstərən alt tipdir. Blastlar morfologik olaraq miyeloid mənşəli olduqlarına dair aydın ipucu vermir; diaqnoz immunfenotipləmə ilə təsdiqlənir.
M1 — Yetişmə Olmadan Miyeloblastik Leykemiya: Sümük iliiyinde baskın olaraq miyeloblastlar mövcuddur, lakin bu hüceyrələrin yetişməyə doğru irəlilədiyi barədə demək olar ki heç bir sübut yoxdur.
M2 — Yetişmə ilə Miyeloblastik Leykemiya: Miyeloblastlarla yanaşı, yetişmənin müxtəlif mərhələlərini təmsil edən hüceyrələr də mövcuddur. KML-nin ən tez-tez rast gəlinən alt tiplərindən biridir.
M3 — Kəskin Promiyelositik Leykemiya (KPL): FAB klassifikasiyasının bəlkə də klinik baxımdan ən mühüm alt tipidir. Anormal promiyelositlər və onların içindəki Auer çubuqları bu tipin fərqləndirici tapıntılarıdır. Bu hüceyrələr laxtalanma sistemini pozaraq ciddi qanaxma riskini artırır. Tretinoin (ATRA) ilə hədəflənmiş müalicəyə son dərəcə yaxşı cavab verdiyi üçün digər bütün KML alt tiplərindən tamamilə fərqli bir müalicə protokolu tətbiq edilir.
M4 — Kəskin Miyelomonositik Leykemiya: Həm miyeloid, həm də monositik hüceyrə seriyalarının eyni anda tutulduğu alt tipdir. M4Eo adıyla tanınan və eozinofili ilə seyreden variantı xromosom 16 inversiyası ilə sıx əlaqəlidir.
M5 — Kəskin Monoblastik və Monositik Leykemiya: Monoblastların və monositik hüceyrələrin baskın olduğu alt tipdir. Diş əti hiperplaziyası və dəri tutulması kimi ekstramedüllar təzahürlərə daha tez-tez rast gəlinir.
M6 — Kəskin Eritroid Leykemiya: Anormal eritroid sələf hüceyrələrinin baskın olduğu nadir bir alt tipdir. Sümük iliiyinde displastik eritroid hüceyrələr və çoxnüvəli nəhəng hüceyrələr müşahidə edilir.
M7 — Kəskin Meqakaryoblastik Leykemiya: Trombositlərin sələfi olan meqakaryosit seriyasının tutulduğu alt tipdir. Down sindromlu uşaqlarda nisbətən daha tez-tez rast gəlinir.
Kəskin Limfoblastik Leykemiyada FAB Alt Tipləri
Kəskin limfoblastik leykemiya, limfoid sələf hüceyrələrinin nəzarətsiz çoxalması ilə xarakterizə olunur və bütün yaş qruplarında, ən çox isə uşaqlarda görülə bilər. FAB sistemi bu xəstəliyi üç alt tipə bölür.
L1: Kiçik, bircins blastların baskın olduğu alt tipdir. Uşaqlarda ən tez-tez görülən formdur və nisbətən daha əlverişli bir proqnozla əlaqəlidir.
L2: Daha böyük və heterogen blastların mövcud olduğu alt tipdir. Yetkin xəstələrdə daha tez-tez rast gəlinir.
L3: Burkitt leykemiyası olaraq da tanınan bu alt tip, Burkitt limfomasının leykemik formasına uyğun gəlir. Bol sitoplazmik vakuollar ehtiva edən böyük blastlar xarakterikdir və xromosom 8-i əhatə edən bir translokasiya ilə əlaqəlidir.
Miyelodisplastik Sindromlarda FAB Alt Tipləri
Miyelodisplastik sindromlar, sümük iliiyinin kifayət qədər sağlam və funksional qan hüceyrəsi istehsal edə bilmədiyi klonal sümük iliyi xəstəliklərinin bir qrupunu əhatə edir. FAB sistemi bu qrupu beş alt tipə bölür.
Refraktor Anemiya (RA): Sümük iliiyinde blast faizi aşağıdır, lakin qırmızı qan hüceyrəsi seriyasında displaziya belirgindir. Müalicəyə davamlı anemiya klinik tabloya hökm edir.
Halqalı Sideroblastlı Refraktor Anemiya (RARS): RA xüsusiyyətlərinə əlavə olaraq, sümük iliiyinde halqalı sideroblastlar mövcuddur. Bunlar, dəmir mübadiləsindəki qüsur səbəbindən mitoxondriyaların ətrafında dəmir toplanmış anormal eritroblastlardır.
Blast Artımı ilə Refraktor Anemiya (RAEB): Sümük iliiyinde blast faizi beş ilə iyirmi faiz arasında dəyişir. Leykemiyaya çevrilmə riski əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır.
Transformasiya Mərhələsindəki RAEB (RAEB-T): Bu alt tipdə blast faizi iyirmi ilə otuz faiz arasında olub, xəstəliyi leykemik transformasiyanın astanasına qoyur.
Xroniki Miyelomonositik Leykemiya (XMML): Bu alt tip, MDS xüsusiyyətlərini periferik qanda belirgin monositozla birləşdirir. FAB sonrası dövrdə müstəqil bir xəstəlik kateqoriyası kimi qəbul edilir.
FAB-ın Klinik Əhəmiyyəti
FAB klassifikasiyasının hematologiya pratikinə töhfəsi yalnız akademik standartlaşdırmadan ibarət deyildir. Bu sistem müəyyən alt tiplərin fərqli klinik seyir izlədiyini və fərqli müalicə protokollarına ehtiyac duyduğunu aydın şəkildə ortaya qoydu. M3 alt tipində ATRA müalicəsinin tətbiqi buna ən çarpıcı nümunədir: bir zamanlar KML-nin ən ölümcül formalarından biri hesab edilən bu xəstəlik bu gün ən yüksək sağalma nisbətinə nail olunan forma çevrilmişdir.
Bundan əlavə, klinik araştırmalarda ümumi bir dil yaradaraq FAB müxtəlif mərkəzlərin məlumatlarının müqayisəsini mümkün etdi. Beynəlxalq çoxmərkəzli tədqiqatlar bu sayədə gerçəkləşdi və hematologiya sahəsindəki bilik birikimi sürətlə artdı.
FAB-ın Məhdudiyyətləri
FAB sistemi öz dövrü üçün inqilabi bir yenilik olmasına baxmayaraq zamanla bəzi mühüm çatışmazlıqları üzə çıxdı. Ən əsas tənqid sistemin yalnız morfologiyaya əsaslanması idi. 1980-ci və 1990-cı illərdə sitogenetikanın və molekulyar biologiyanın sürətlə inkişaf etməsilə eyni morfologik görünüşə malik iki xəstənin tamamilə fərqli genetik profillərə sahib ola biləcəyi anlaşıldı — bu fərqlər isə proqnozu və müalicəyə cavabı həlledici surətdə təsir edir.
Auer çubuqları kimi bəzi morfologik əlamətlərin qiymətləndirilməsindəki müşahidəçilər arası dəyişkənlik zaman-zaman sistemin etibarlılığını sorğulatdı. Miyelodisplastik sindromlar üçün müəyyən edilmiş iyirmi faizlik blast həddinin bioloji gerçəkliyi əks etdirip-etdirmediği də müzakirə mövzusu oldu.
DST Klassifikasiyası ilə Əlaqəsi
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2001-ci ildə FAB sistemini əsaslı surətdə yenidən nəzərdən keçirən yeni bir klassifikasiya nəşr etdi. DST sistemi morfologiyaya əlavə olaraq sitogenetik anomaliyaları, molekulyar mutasiyaları, immunfenotipləməni və klinik xüsusiyyətləri də klassifikasiya meyarlarına daxil etdi. Bu yanaşma xüsusi genetik bozukluqlarla xarakterizə olunan yeni xəstəlik vahidlərinin müəyyən edilməsinə imkan verdi.
Məsələn, DST sistemində KML diaqnozu üçün tələb olunan blast həddı otuzdan iyirmiyə endiriildi; beləliklə RAEB-T kimi ara kateqoriyalar böyük ölçüdə aradan qalxdı. t(8;21), inv(16) və t(15;17) kimi müəyyən sitogenetik anomaliyalar daşıyan xəstələrdə blast faizindən asılı olmayaraq KML diaqnozu qoyula bilməsi də bu reviziyanın mühüm yenilikərindən biri oldu.
Bununla belə, DST sistemi FAB-ı tamamilə köhnəltmədi. Bir çox klinisyen, xüsusilə KML alt tiplərini təsvir edərkən FAB terminologiyasından istifadə etməyə davam edir; DST-nin 2016 və 2022 yeniləmələri də ilkin FAB kateqoriyalarına izahedici istinadlar saxlayır. FAB klassifikasiyasının əsas konseptual mirasının bu gün də davam etdiyi söylənilə bilər.
Nəticə
American–British–French klassifikasiyası müasir hematologiyanın təməl mətnlərindən biri olaraq öz yerini qoruyur. Kəskin leykemiyaları və miyelodisplastik sindromları mikroskopik meyarlara görə sistematik şəkildə təsvir edərək bu sistem diaqnostikada standartlaşdırma yaratdı, klinik araştırmalara ümumi bir dil qazandırdı və hədəflənmiş müalicələrin inkişafına zəmin hazırladı. Əsasən DST klassifikasiyası ilə yenilənmiş olsa da, FAB klassifikasiyasının hematologiya tarixindəki yeri və tibb təhimindəki əhəmiyyəti mübahisəsizdir.