Bel və onurğa xəstəlikləri bu gün bir çox insanın həyat keyfiyyətini aşağı salan problemlərin başında gəlir. Şiddətli bel ağrısı, ayağa vuran uyuşmalar və ya yeriyə bilməmək kimi şikayətlərlə həkimə müraciət edən xəstələrin ən böyük qorxularından biri cərrahi müdaxilə ehtimalıdır. Xüsusilə ağızdan-ağıza yayılan “belə platin taxılması”, “vidalı əməliyyat” və ya “əməliyyat olsam hərəkətlərim məhdudlaşar” kimi söyləmlər xəstələr üçün olduqca narahatedici ola bilir.
Bəs hər bel xəstəliyində onurğaya vida yerləşdirmək məcburidirmi? Yoxsa vidasız bel əməliyyatı edilə bilərmi?
Qısa cavab: Bəli, zənn edildiyinin əksinə, bir çox bel əməliyyatı tamamilə vidasız və platin istifadə edilmədən aparıla bilir. Gəlin onurğa cərrahiyyəsindəki bu mühüm mövzunun təfərrüatlarına, vidasız əməliyyatların hansı hallarda üstün tutulduğuna və xəstəyə verdiyi üstünlüklərə yaxından nəzər salaq.
Vidasız Bel Əməliyyatı (Enstrumentsiz Cərrahiyyə) Nədir?
Tibbi dildə “instrumentasiya” adlandırılan vida, çubuq (rod) və qəfəs (cage) kimi titan və ya xüsusi ərintili implantların istifadə edilmədiyi cərrahi müdaxilələrə xalq arasında vidasız bel əməliyyatı deyilir. Bu əməliyyatların əsas məqsədi; onurğa anatomiyasının təbii quruluşunu, daşıyıcı sütununu və elastikliyini pozmadan, yalnız probleme səbəb olan toxumaya (məsələn, partlamış bir yırtığa) müdaxilə etməkdir.
İnkişaf edən tibbi texnologiyalar və mikrocərrahiyyə texnikaları sayəsində, artıq onurğa ətrafındakı əzələ və sümüklərə minimum dərəcədə toxunularaq, yüksək böyüdücü mikroskoplar altında yalnız sinirləri sıxan bölgələr təmizlənə bilir.
Hansı Xəstəliklərdə Vidasız Bel Əməliyyatı Aparıla Bilər?
Onurğanın öz mexaniki quruluşu və davamlılığı sağlam olduğu müddətcə, kənardan dəstək (vida) qoymağa ehtiyac yoxdur. Vidasız əməliyyatların ən çox və etibarlı şəkildə tətbiq edildiyi hallar bunlardır:
Bel Yırtığı (Lomber Disk Herniyası): Sinir kökünü sıxan və ayaq ağrısına səbəb olan yırtılmış disk hissəsinin çıxarıldığı “mikrodiskektomiya” əməliyyatları bu gün qızıl standartdır və tamamilə vidasız aparılır.
Yüngül və Orta Dərəcəli Onurğa Kanalı Daralması (Lomber Dar Kanal): Yaşlanmaya bağlı olaraq sinirlərin keçdiyi kanalın daraldığı hallarda, onurğada nəzərəçarpan sürüşmə yoxdursa, yalnız kanalı genişləndirmək (dekompresiya) kifayətdir və platin istifadə edilmədən aparıla bilər.
Onurğa Kistləri və Kiçik Xoşxassəli Şişlər: Sinirlərə təzyiq edən bu cür kütlələrin çıxarılmasında, ümumiyyətlə onurğa quruluşu pozulmadığı üçün vidalama əməliyyatına ehtiyac duyulmur.
Belə Vida (Platin) Taxılması Hansı Hallarda Məcburidir?
Əlbəttə, hər xəstənin klinik mənzərəsi eyni deyil. Bəzi xəstəliklərdə onurğanın davamlılığı və daşıyıcı mexaniki quruluşu artıq pozulmuşdur ya da əməliyyat zamanı məcburi olaraq pozulacaqdır. Bu hallarda, xəstənin onurğasının çökməməsi və təhlükəsiz hərəkət edə bilməsi üçün titan vida və çubuqlarla dəstəklənməsi (füzyon cərrahiyyəsi) tibbi bir zərurətdir.
Vida istifadəsinin şərt olduğu əsas hallar bunlardır:
Bel Sürüşməsi (Spondilolistez): Onurğaların bir-birinin üzərində önə və ya arxaya doğru sürüşdüyü hallarda onurğa “qeyri-stabil” (hərəkətli və təhlükəli) hala gəlir. Onurğanı sabitləmək üçün vida şərtdir.
Ciddi Onurğa Travmaları və Sınıqları: Yol qəzaları və ya hündürlükdən yıxılmalar nəticəsində onurğa bütövlüyünün ciddi şəkildə pozulduğu hallar.
Onurğa Əyrilikləri (Skolioz və Kifoz): Əyriliyi düzəltmək və onurğanı düzgün vəziyyətdə sabitləmək üçün platin sistemləri istifadə olunur.
İrəli Dərəcəli Onurğa Şişləri və İnfeksiyaları: Onurğa sümüyünün böyük bir hissəsinin dağıldığı və çıxarılması lazım gəldiyi hallarda yeni bir daşıyıcı sistem qurmaq məcburidir.
Vidasız Bel Əməliyyatının Xəstəyə Verdiyi Üstünlüklər
Əgər tibbi vəziyyətiniz vidasız bir əməliyyata (məsələn, mikrocərrahiyyə ilə bel yırtığı əməliyyatı) uyğundursa, bu üsulun xəstələr baxımından bir çox mühüm üstünlüyü vardır:
Çox Kiçik Kəsik və Az Toxuma Zədəsi: Yalnız 1,5–2 sm-lik kiçik bir kəsikdən girilərək aparılır. Əzələlər böyük ölçüdə kəsilmir, yalnız aralanır.
Sürətli Sağalma və Ayağa Qalxma: Xəstələr ümumiyyətlə əməliyyatdan bir neçə saat sonra ayağa qalxıb yeriyə bilir və çox vaxt əməliyyatın ertəsi günü evə buraxılırlar.
Təbii Hərəkətliliyin Qorunması: Onurğa vida ilə sabitlənmədiyi üçün, əməliyyatdan sonrakı sağalma dövründən sonra xəstənin əyilmə, qalxma, dönmə və idman etmə kimi hərəkətlərində heç bir məhdudiyyət yaşanmır.
Daha Az Ağrı: Əzələ və sümük toxumasına daha az müdaxilə edildiyi üçün əməliyyatdan sonrakı yara yeri ağrısı minimum səviyyədədir.
Aşağı İnfeksiya və Qanaxma Riski: İstifadə olunan mikrocərrahiyyə texnikaları sayəsində əməliyyat müddəti qısadır və qanaxma yox deyiləcək qədər azdır.
Nəticə
“Bel əməliyyatı olsam mütləq mənə platin taxarlar, ömrüm boyu hərəkətlərim məhdudlaşar” düşüncəsi müasir onurğa cərrahiyyəsində böyük ölçüdə etibarlılığını itirmişdir. Texnologiyanın və cərrahi təcrübənin inkişafı ilə birlikdə, uyğun hallarda onurğanın təbii elastikliyini qoruyan vidasız əməliyyatlar son dərəcə təhlükəsiz və uğurlu şəkildə tətbiq olunur.
Lakin unudulmamalıdır ki, tibbdə xəstəlik deyil, xəstə vardır. Sizin üçün ən doğru, ən təhlükəsiz və ən qalıcı cərrahi üsulun hansı olduğuna; şikayətləriniz, klinik müayinəniz və ətraflı MRT/rentgen müayinələriniz nəticəsində həkiminizlə birlikdə qərar verməlisiniz.
Tez-tez Verilən Suallar (TVS)
Vidasız bel yırtığı əməliyyatı (mikrocərrahiyyə) nə qədər çəkir?
Mikrocərrahiyyə üsulu ilə aparılan vidasız bel yırtığı əməliyyatları, yırtığın yeri və böyüklüyündən asılı olaraq dəyişməklə birlikdə, ümumiyyətlə 45 dəqiqə ilə 1 saat arasında tamamlanır.
Vidasız bel əməliyyatından sonra nə vaxt yeriyilir?
Xəstələr çox vaxt əməliyyatdan 3–4 saat sonra, anesteziyanın təsiri keçdikdən dərhal sonra dəstək almadan ayağa qalxıb yeriyə bilirlər.
Platin taxılan əməliyyatlar vidasız əməliyyatlara nisbətən daha etibarlıdırmı?
Xeyr. Əməliyyatın uğuru platin taxılıb-taxılmamasından deyil, doğru xəstəyə doğru cərrahi texnikanın tətbiq olunmasından asılıdır. Belində sürüşmə olan bir xəstəyə vida taxmaq məcburi və etibarlı bir üsul olduğu halda; yalnız yırtığı olan, onurğası sağlam bir xəstəyə vida taxmaq tamamilə lazımsız bir əməliyyatdır.
Vidasız bel yırtığı əməliyyatından sonra yırtıq təkrarlanırmı?
Hər yırtıq əməliyyatından sonra orta hesabla 3–5% nisbətində residiv (təkrarlanma) riski vardır. Bu risk əməliyyatın vidalı və ya vidasız olmasından çox, xəstənin əməliyyatdan sonrakı həyat tərzinə (çəki nəzarəti, ağır qaldırmama, idman) nə qədər diqqət etdiyi ilə birbaşa əlaqəlidir.
Prof. Dr. Mehmet Şenoğlu — Beyin və Sinir Cərrahiyyəsi Mütəxəssisi, İzmir