Hoofdpijn is een van de meest voorkomende redenen om naar de dokter te gaan en een klacht die bijna iedereen op enig moment in zijn leven ervaart. De meeste vormen van hoofdpijn zijn niet gevaarlijk en kunnen met de juiste aanpak goed onder controle worden gehouden. Een klein deel kan echter het eerste teken zijn van een ernstige onderliggende aandoening. In dit artikel vindt u in begrijpelijke taal wat hoofdpijn veroorzaakt, welke soorten er zijn, wat pijn in verschillende delen van het hoofd kan betekenen, welke alarmsignalen onmiddellijke medische hulp vereisen, en hoe hoofdpijn weer overgaat.

Korte opmerking: De onderstaande informatie is bedoeld voor algemene informatiedoeleinden en vervangt geen onderzoek door een arts. Heeft u een hevige, plotseling opgekomen of geleidelijk erger wordende hoofdpijn, zoek dan zonder uitstel hulp bij een zorginstelling.

Waar is hoofdpijn een teken van?

Hoofdpijn is meestal een aandoening op zich (zoals migraine of spanningshoofdpijn) en niet gevaarlijk. Soms kan het echter een symptoom zijn van een ander probleem: stress en slaapgebrek, uitdroging (dehydratie), vermoeide ogen en gezichtsafwijkingen, voorhoofdsholteontsteking (sinusitis), hoge bloeddruk, bloedarmoede, aandoeningen die verband houden met cafeïne- of medicijngebruik, en — zeldzamer — infectie, vaatproblemen of een afwijking in de schedel. Het belangrijkste is om te onderscheiden of de pijn van het “eenvoudige” soort is of dat er een ernstige onderliggende oorzaak aan ten grondslag ligt. Dat wordt bepaald door de voorgeschiedenis, de kenmerken van de pijn en de hieronder beschreven “alarmsignalen”.

Hoe worden hoofdpijnen ingedeeld? Primair en secundair

Hoofdpijnen worden in twee hoofdgroepen verdeeld, afhankelijk van of ze verband houden met een onderliggende aandoening of niet:

• Primaire hoofdpijn: de pijn is zelf de aandoening; er zit geen structurele stoornis achter. Migraine, spanningshoofdpijn en clusterhoofdpijn behoren tot deze groep. Zij vormen verreweg het grootste deel van alle hoofdpijnen.
• Secundaire hoofdpijn: de pijn is een symptoom van een andere aandoening. Infectie, bloeding, tumor, vaatafsluiting, hoge bloeddruk en sinusitis zijn voorbeelden. Ze komen minder vaak voor, maar een deel ervan vereist spoedbehandeling.

Wat betekent pijn in verschillende delen van het hoofd?

De plaats van de pijn levert op zich geen diagnose, maar geeft wel een richting aan:

• Eenzijdig, slaap en oogomgeving, kloppend: wijst meestal op migraine.
• Aan beide zijden, als een band knellend, voorhoofd en nek: meestal spanningshoofdpijn.
• Rond één oog, zeer hevige borende aanvallen: kan clusterhoofdpijn zijn.
• Voorhoofd, wang, oogomgeving, erger bij vooroverbuigen, met een verstopte neus: wijst op pijn vanuit de voorhoofdsholten.
• In de nek en achter op het hoofd: kan spanningshoofdpijn, nek-/houdingsproblemen of soms verband houden met de bloeddruk.
• Druk achter de ogen: kan vermoeide ogen, migraine of spanningshoofdpijn zijn.

Een plotselinge, explosieve hoofdpijn die de hevigste van het leven is, vereist ongeacht de plaats een spoedevaluatie.

“Rode vlaggen” (alarmsignalen) bij hoofdpijn

Als een van de volgende punten aanwezig is, mag de hoofdpijn niet als “eenvoudig” worden beschouwd en moet een arts worden geraadpleegd:

• Een hoofdpijn die binnen enkele seconden explosief begint en de hevigste van het leven is (donderslaghoofdpijn) — doet denken aan een hersenbloeding.
• Een hoofdpijn die gepaard gaat met koorts, nekstijfheid en lichtgevoeligheid — kan wijzen op hersenvlies- of hersenontsteking.
• Bijkomende verschijnselen zoals zwakte in een arm of been, spraakstoornis, gezichtsverlies of een verandering in het bewustzijn.
• Een hoofdpijn die voor het eerst optreedt na het 50e levensjaar, of die in de kindertijd ontstaat.
• Een geleidelijk heviger wordende hoofdpijn die haar gebruikelijke patroon verandert.
• Een hoofdpijn die erger wordt bij hoesten, persen of bukken, of die verandert met de houding (erger bij staan en beter bij liggen, of andersom).
• Pijn die optreedt of erger wordt na een recent hoofdletsel.
• Een nieuwe hoofdpijn bij iemand met een voorgeschiedenis van kanker of een verzwakt afweersysteem.
• Een hoofdpijn die optreedt tijdens de zwangerschap of de periode na de bevalling.
• Een hoofdpijn die iemand uit de slaap wekt en gepaard gaat met braken.

Soorten primaire hoofdpijn

Spanningshoofdpijn

De meest voorkomende soort in de bevolking. Het is een doffe pijn die als een band aan beide zijden van het hoofd knelt, licht tot matig in hevigheid; hij wordt vaak gevoeld op het voorhoofd en in de nek en wordt bij dagelijkse activiteiten niet duidelijk erger. Stress, slaapgebrek, langdurig beeldschermwerk en spanning in nek en schouders kunnen hem uitlokken.

Migraine (met of zonder aura)

Meestal een kloppende pijn aan één kant van het hoofd, matig tot hevig, die 4 tot 72 uur kan duren. Hij gaat gepaard met misselijkheid/braken en overgevoeligheid voor licht en geluid, en wordt erger bij beweging. Hij komt vaker voor bij vrouwen. Bij sommige mensen gaat een aura aan de pijn vooraf (felle lichten, zigzaglijnen, blinde vlekken in het gezichtsveld of doofheid/spraakveranderingen). De uitlokkers verschillen per persoon: chocolade, gerijpte kaas, wijn, honger, onregelmatige slaap, fel licht en stress worden vaak genoemd.

Clusterhoofdpijn

Een zeer hevige, stekende/borende pijn aan één kant rond het oog, die optreedt in aanvallen die meestal 15 minuten tot 3 uur duren. Aan dezelfde kant treden tranen van het oog, roodheid van het oog, neusuitvloeiing/-verstopping en het afhangen van het ooglid op. Het maakt iemand rusteloos en niet in staat stil te zitten; het komt vaker voor bij mannen en treedt op in clusters tijdens bepaalde perioden van het jaar.

Trigeminusneuralgie

Pijnaanvallen die enkele seconden duren maar extreem hevig zijn, als een elektrische schok, gevoeld in het gezicht. Ze worden uitgelokt door tandenpoetsen, kauwen, het gezicht aanraken of wind.

Paroxismale hemicranie en hemicrania continua (vaak verward)

• Paroxismale hemicranie: eenzijdige, korte aanvallen van 2 tot 30 minuten die vele malen per dag terugkeren.
• Hemicrania continua: eenzijdige en continue pijn met daarbovenop verergeringen.

Het gemeenschappelijke en onderscheidende kenmerk van beide is hun duidelijke reactie op een geneesmiddel genaamd indometacine.

Wat veroorzaakt aanhoudende (niet overgaande) hoofdpijn?

De belangrijkste oorzaken van een hoofdpijn die dagenlang aanhoudt of bijna elke dag terugkeert, zijn: chronische spanningshoofdpijn, chronische migraine, overmatig gebruik van pijnstillers, onregelmatige slaap, voortdurende stress, uitdroging, veranderingen in cafeïnegewoonten, vermoeide ogen, sinusitis en ongecontroleerde hoge bloeddruk.

De meest over het hoofd geziene oorzaak hier is de hoofdpijn door overmatig medicijngebruik: wanneer pijnstillers te vaak worden ingenomen, verminderen ze de pijn niet maar maken ze die juist blijvend, en neemt iemand nog meer medicijnen in en belandt in een vicieuze cirkel. Grofweg ontstaat er een risico wanneer eenvoudige pijnstillers meer dan 15 dagen per maand, of triptanen, opioïden of combinatiepreparaten meer dan 10 dagen per maand worden gebruikt. De oplossing is het stoppen van het verantwoordelijke medicijn onder medisch toezicht en het overstappen op een preventieve behandeling.

Oorzaken van secundaire hoofdpijn

Subarachnoïdale bloeding: kenmerkend is een plotseling opkomende, “scheurende/barstende” hoofdpijn die de hevigste van het leven is. Dit is een spoedgeval.

Hersentumor of uitzaaiing: bij iemand met een voorgeschiedenis van kanker kan een nieuwe hevige hoofdpijn doen denken aan een tumor die naar de hersenen is uitgezaaid. Pijn die ’s ochtends erger is, met braken gepaard gaat en steeds verergert, verdient aandacht.

Bloedingen na hoofdletsel: bij ouderen doet pijn die weken na zelfs een licht trauma optreedt, denken aan een chronische subdurale bloeding, vooral bij mensen die bloedverdunners gebruiken.

Lage druk door een lek van het hersenvocht (liquor): kan optreden na een ruggenprik/spinale anesthesie; hij wordt erger bij staan en neemt af bij liggen.

Hersenvliesontsteking en hersenontsteking: gepaard met koorts; bij hersenvliesontsteking staan nekstijfheid en lichtgevoeligheid op de voorgrond, terwijl bij hersenontsteking een bewustzijnsdaling overheerst. Dit is een spoedgeval.

Cerebrale veneuze trombose: het meest voorkomende symptoom is hoofdpijn. Zwangerschap, de anticonceptiepil, uitdroging en een neiging tot stolling verhogen het risico.

Reuscelarteriitis (arteriitis temporalis): boven de 50 jaar, met pijn bij de slaap, vermoeidheid van de kaak bij het kauwen en visuele verschijnselen. Onbehandeld kan dit leiden tot blijvend gezichtsverlies; het is een spoedgeval.

Idiopathische intracraniële hypertensie: bij jonge vrouwen met overgewicht; voorbijgaand wazig zien en een met de polsslag synchroon oorsuizen kunnen erbij optreden.

Andere oorzaken: hypertensieve crises, sinusitis, bloedarmoede, gezichtsafwijkingen, en gebits- en kaakgewrichtsproblemen.

Bijzondere situaties

• Zwangerschap: een nieuwe of verergerende hoofdpijn moet zorgvuldig worden beoordeeld op hoge bloeddruk (pre-eclampsie) en veneuze trombose.
• Kinderen: meestal migraine of spanningshoofdpijn; hoofdpijn die gepaard gaat met ochtendbraken of het kind ’s nachts wekt, moet worden onderzocht.
• Gevorderde leeftijd: bij hoofdpijn die voor het eerst na het 50e levensjaar optreedt, moet rekening worden gehouden met de mogelijkheid van reuscelarteriitis en een chronische bloeding na een trauma.

Hoe gaat hoofdpijn over? Wat helpt tegen hoofdpijn?

Bij lichte hoofdpijn zonder alarmsignalen kunt u thuis het volgende doen:

• rusten in een rustige, schemerige kamer
• voldoende water drinken (niet uitdrogen)
• een koud/warm kompres op het voorhoofd of de nek leggen
• regelmatig en voldoende slapen en geen maaltijden overslaan
• beeldschermpauzes nemen en spanning in nek en schouders ontspannen
• zo nodig een eenvoudige pijnstiller nemen, zonder het te overdrijven

Als de pijn vaak terugkeert, hevig is of ondanks pijnstillers niet overgaat, moet u een arts raadplegen in plaats van zelf de medicijnen op te voeren.

Hoe wordt hoofdpijn behandeld?

Bij secundaire hoofdpijn is de behandeling gericht op de onderliggende aandoening die de pijn veroorzaakt.

Bij primaire hoofdpijn is de behandeling in tweeën verdeeld:

• Acute (aanvals)behandeling: gericht op het stoppen van de pijn; eenvoudige pijnstillers, ontstekingsremmers, triptanen bij migraine en middelen tegen misselijkheid. Het belangrijkste is om ze niet te vaak te gebruiken.
• Preventieve behandeling: wanneer de aanvallen frequent en hevig genoeg zijn om het leven te verstoren, kunnen preventieve medicijnen die regelmatig onder begeleiding van een arts worden ingenomen (bepaalde bloeddrukmedicijnen, anti-epileptica, medicijnen uit de groep van antidepressiva en behandelingen van de nieuwere generatie) worden aanbevolen.

Bij clusterhoofdpijn worden tijdens een aanval zuurstof met hoge stroomsnelheid en snelwerkende injecties gebruikt, en worden ter preventie geschikte medicijnen ingezet.

Bij situaties die ongevoelig zijn voor medicatie — zoals chronische migraine, spanningshoofdpijn, clusterhoofdpijn en occipitale neuralgie — kunnen injectiebehandelingen zoals toedieningen van botulinetoxine (Botox) en blokkades van de achterhoofdszenuw (GON) een goede optie zijn om de frequentie en hevigheid van de aanvallen te verminderen.

Aanpassingen in de leefstijl (regelmatige slaap, geen maaltijden overslaan, voldoende vocht, stressbeheersing, beweging, uitlokkers vermijden) zijn net zo belangrijk als dit alles. Het bijhouden van een hoofdpijndagboek is erg waardevol om uitlokkers op te sporen.

Welke onderzoeken worden er bij hoofdpijn gedaan?

Beeldvormend en laboratoriumonderzoek wordt niet bij iedereen aangevraagd, maar wel wanneer er bevindingen zijn die op een secundaire oorzaak wijzen: bij verdenking op een subarachnoïdale bloeding een CT/CT-angiografie en zo nodig een ruggenprik; bij vaatziekten CT, MRI, MR-venografie; bij een subdurale/epidurale bloeding CT (MRI indien nodig); bij een slagaderdissectie Doppler, MRI, angiografie; bij reuscelarteriitis BSE, CRP en een biopsie; bij infecties een ruggenprik, EEG, en bloed- en liquoronderzoek; bij sinusitis een CT en een Waters-opname.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Waar kan een hoofdpijn een teken van zijn? Meestal van eenvoudige oorzaken zoals stress, vermoeidheid, slaapgebrek of uitdroging. Wanneer hij echter gepaard gaat met een plotselinge, hevige pijn, koorts, neurologische symptomen of een begin na het 50e levensjaar, kan hij wijzen op een ernstige oorzaak; in dat geval moet zonder uitstel een arts worden geraadpleegd.

Naar welke arts moet ik gaan voor hoofdpijn? Bij terugkerende en hevige hoofdpijn is het eerste aanspreekpunt meestal de neurologie. Bij verdenking op een oorzaak vanuit de voorhoofdsholten kan een KNO-arts, en bij verdenking op een oorzaak vanuit het zien een oogarts worden ingeschakeld. Is de pijn plotseling en zeer hevig, of gaat hij gepaard met koorts of neurologische symptomen, ga dan naar de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp.

Is een aanhoudende/niet overgaande hoofdpijn gevaarlijk? Hij is meestal het gevolg van chronische spanningshoofdpijn, chronische migraine of overmatig medicijngebruik en is behandelbaar. Toch moet hij worden beoordeeld als hij geleidelijk heviger wordt, van patroon verandert of gepaard gaat met de bovengenoemde alarmsignalen.

Na hoeveel dagen hoofdpijn moet ik naar de dokter? Als u een hoofdpijn heeft die langer dan een paar dagen aanhoudt, vaak terugkeert, elke keer een pijnstiller vereist of erger is dan u gewend bent, raadpleeg dan een arts. Ongeacht de duur geldt: bij plotselinge, explosieve pijn of pijn met neurologische symptomen onmiddellijk naar de spoedeisende hulp.

Veroorzaakt bloeddruk hoofdpijn? Een zeer hoge bloeddruk, vooral op crisisniveau, kan een hoofdpijn veroorzaken. Daarom is het meten van de bloeddruk nuttig bij terugkerende hoofdpijn; niet elke hoofdpijn is echter aan de bloeddruk te wijten.

Hoe onderscheid ik migraine van spanningshoofdpijn? Migraine is meestal eenzijdig, kloppend, gaat gepaard met misselijkheid en overgevoeligheid voor licht/geluid, en wordt erger bij beweging. Spanningshoofdpijn is een als een band knellende pijn aan beide zijden, licht tot matig en zonder misselijkheid. Voor een zeker onderscheid is beoordeling door een arts het beste.

Is het schadelijk om voortdurend pijnstillers te nemen? Ja, dat kan het zijn. Zeer frequent gebruik van pijnstillers kan leiden tot hoofdpijn door overmatig medicijngebruik en de pijn chronisch maken.

Heb ik bij hoofdpijn meteen een MRI of CT nodig? Nee. Beeldvorming is alleen nodig wanneer er bevindingen zijn die op een secundaire oorzaak wijzen. Bij typische, terugkerende hoofdpijn met een normaal onderzoek is beeldvorming meestal niet nodig.

Mededeling

Deze inhoud is uitsluitend bedoeld voor algemene informatiedoeleinden; hij stelt geen diagnose en vervangt geen onderzoek door een arts. Raadpleeg voor een persoonlijke beoordeling en behandeling van uw hoofdpijn alstublieft een arts. Ga bij alarmsymptomen naar de dichtstbijzijnde zorginstelling.

Referentiekader: gebaseerd op de Internationale Classificatie van Hoofdpijnaandoeningen (ICHD-3). Beslissingen over diagnose en behandeling moeten op individuele basis worden genomen, in overeenstemming met de actuele klinische richtlijnen.